άπειρη πλαστικότητα των πραγμάτων

Οι ναοί μπροστά μας με τα δύο τμήματά τους,
(το ένα μεγάλο με το ingam μέσα,
το άλλο αντιμέτωπο και μικρότερο,
κάτι περισσότερο από μία σκεπή,
για να καλύψει την φοβερή αγελάδα από πέτρα
που αντικρύζει το ingam),
απλωμένοι στο χρυσό φώς τού ήλιου, ήσαν μιας ανεξάντλητης ομορφιάς.*

Αληθινά δεν γνωρίζω τί μπορεί να είναι η Ινδική θρησκεία. […] Γνωρίζω πως στο βάθος ο Βραχμανισμός μιλάει για μια αρχική ζωϊκή δύναμη, μια δυνατή πνοή «ανέμου» που ύστερα εκδηλώνεται και συγκεκριμενοποιείται στην άπειρη πλαστικότητα των πραγμάτων. Με άλλα λόγια είναι λίγο σαν την ατομική θεωρία. […]

Προσπάθησα να μιλήσω γι’ αυτό με πολλούς Ινδουϊστές, αλλά κανένας δεν έχει και την πιο παραμικρή ιδέα περί τούτου. Ο καθένας έχει την δική του λατρεία, Βισνού, Σίβα ή Κάλι και με πίστη ακολουθεί τα τελετουργικά της.

Για τα τελευταία, μπορώ απλά και μόνο να περιοριστώ σε μερικές περιγραφές, σαν εκείνες που έχω κάνει. Ωστόσο ένα πράγμα μπορώ να πώ. Ότι οι Ινδουϊστές είναι οι πιο καλωσυνάτοι, γλυκείς και πράοι άνθρωποι που είναι δυνατόν να ξέρω.

Καμιά βία δεν υπάρχει στις ρίζες τους, ο λόγος ακριβώς τής ύπαρξής τους. Ίσως μερικές φορές να υποστηρίζουν την αδυναμία τους με θεατρινισμό ή ανειλικρίνεια.

*

[…] Την επόμενη μέρα στο Κατζουράχο είχαμε την ευκαιρία να δούμε άλλον ένα απ’ αυτούς τους αγίους. Το Κατζουράχο είναι το πιο όμορφο μέρος της Ινδίας, στην πραγματικότητα το μόνο ίσως μέρος που μπορείς να πείς όμορφο με την δυτική αντίληψη της λέξης.

[…] μια καλύβα σε καλή κατάσταση, κατασκευασμένη από πέτρες. Μέσα στην καλύβα μια φωτιά και μερικά έπιπλα. Κάποιος έκανε βιαστικές κινήσεις σαν να κατατρυχόταν βασανιστικά από καθήκοντα. Ήταν ένας άνδρας γύρω στα σαράντα με περιποιημένη μαύρη γενειάδα και ένα μαύρο μουστάκι σε στυλ ντ’ Αρτανιάν.

Το παρουσιαστικό του αμέσως με απώθησε. Παρατηρώντας τον καλά έβλεπες πως στην ουσία δεν έκανε τίποτα, δεν ασχολείτο μες το άναμμα της φωτιάς, με μαγείρεμα φασολιών ή οτιδήποτε άλλο. Ακόμη πως με προσοχή, ακρίβεια και αφοσίωση κάποιου που κάνει μια δουλειά που θεωρείται απαραίτητη, έπαιρνε μέρος σε μια ιεροτελεστία. Κινείτο σαν τρελλός γύρω στην καλύβα, σταματούσε, άγγιζε αντικείμενα, έκανε χειρονομίες, έσκυβε προς τη γή.

Τον αφήσαμε εκεί παγιδευμένο στην μανιακή του συγκέντρωση, στην ατέλειωτη υπομονή του.

*

Αλλά είναι ελάχιστες σκιές στα άκρα ενός τόσο άπλετου φωτός, μιας τόσο μεγάλης διαφάνειας. Είναι αρκετό να δείς πώς λένε ναι. Αντί να συμφωνούν όπως εμείς ανεβοκατεβάζοντας το κεφάλι τους, το γυρνάνε γύρω όπως εμείς λέμε όχι. Ωστόσο η διαφορά στην κίνηση είναι τεράστια. Το όχι του που σημαίνει ναί συνίσταται στο να ταλαντεύουν το κεφάλι (το καστανόχρωμο, κατσαρό τους κεφάλι με το φτωχό μελαμψό δέρμα, στο ωραιότερο χρώμα που μπορεί ακόμη ένα δέρμα να έχει) τρυφερά. Μια κίνηση που αμέσως γίνεται γλυκειά: «Φτωχέ μου, λέω ναί χωρίς να ξέρω αν μπορεί να γίνει». Και αμήχανη: «Γιατί όχι;». Δειλή: «Είναι τόσο δύσκολο». Και συγκαταβατική: «Είμαι όλος δικός σου». Το κεφάλι πάει πάνω κάτω σαν να κόπηκε ευγενικά από τον λαιμό και οι ώμοι ανεβαίνουν λίγο με τον τρόπο ενός νέου κοριτσιού που υπερνικά την ντροπή του και που τώρα δείχνεται στοργικό.

Ειδομένες από απόσταση οι Ινδικές μάζες είναι καρφωμένες στην μνήμη μ’ αυτή την κίνηση τής επιδοκιμασίας και το παιδικό και ακτινοβόλο χαμόγελο στα μάτια που την συνοδεύει.

Είναι η θρησκεία τους σ’ αυτήν την κίνηση.

πρόκειται για το Πύθιο των επιγραφών που μάς πληροφορούν ότι
στον εσωτερικό θάλαμο, ο οποίος είχε άνοιγμα στη στέγη,
υπήρχε ένας φοίνικας χάλκινος (;) και τρία αγάλματα·
υπήρχε επίσης μια κιονοστοιχία εσωτερική σε σχήμα Π
και φωτιά μόνιμα αναμμένη, από την οποία κάθε χρόνο
έρχονταν οι Λήμνιοι κ.ά. να πάρουν το ιερό φώς
για να ανανεώσουν την φωτιά στην εστία της πόλης τους.**

Πιέρ Πάολο Παζολίνι, Το Άρωμα των Ινδιών (έκδ. Οδός Πανός, Αθήνα 1986 (β΄), σσ. 40, 46, 47, 41). -Το motto εκ του ιδίου (ό.π., σ. 47).

-----
** Το καταληκτικό όμως motto εκ της Φωτεινής Ζαφειροπούλου, Δήλος. Τα μνημεία και το Μουσείο (έκδ. Κρήνη, Αθήνα 2008, σσ. 27).

μικρό μου κρινάκι στη γλάστρα

ΣΧΟΛΕΙΟ

Μικρά παιδάκια
μπλε οι ποδιές,
άσπροι γιακάδες,
τσάντες, βιβλία,
χαρτιά, μολύβια,
πολύ χαρά,
όλο παιχνίδι,
άλφα και βήτα,
ένα και ένα
και ξενοιασιά.

Θέλω κι εγώ σχολείο να πάω
νάχω εκείνη την ξενοιασιά
[...]

*

ΦΙΛΙΑ ΧΩΡΙΣ ΧΡΙΣΤΟ

Βαδίζουμε οι δυό σιωπηλοί
ο αγέρας είναι κρύος το βράδυ,
τα σύννεφα μαύρα, καμμιά αναλαμπή
το φεγγάρι κι αυτό έχει χαθεί.

Ερείπια πολλά, δεξιά-αριστερά μας.
Ερείπια πολλά απλωμένα βαθειά
στην καρδιά.

Βαδίζουμε οι δυό σιωπηλοί
το κρύο το νιώθουμε πολύ
το κρύο του αγέρα,
το κρύο πούν’ μες στην ψυχή.

[…]

*

[…]
Το χέρι του άπλωσε ο ήλιος
και με αποχαιρέτισε.
-Θα φύγω, μούπε, για να ξεκουραστώ.
Το μικρό μου κρινάκι στη γλάστρα
έκλαιγε για τον αποχωρισμό,
και το δάκρυ του γύρω σκόρπισε ευωδία.
[…]

Γιώργος Β. Μαυρομάτης, Εσχάτη Ώρα. Στοχασμοί (Ν. Σμύρνη 2024 (β’ - α΄ Ξάνθη 1965), σσ. 44, 48, 61).

μα δεν μπορώ...

ΧΩΡΙΣ ΦΙΛΟ

Το πρόσωπό μου ακουμπισμένο
σε ένα βράχο,
έχει παγώσει.
Σύγνεφα δεν θωρείς στον ουρανό,
μονάχα τ’ άστρα και το φεγγάρι.
Είμαι μοναχός.
Φυσάει ο αγέρας,
το χέρι πάγωσε να προσμένει
ένα άλλο χέρι.
Κρύο το σώμα μου.
Κρύα η ψυχή μου.
Βράχοι οι φίλοι μου
στη νύχτα τούτη την παγωμένη.

*

Μια αγκαλιά ζητώ
για το κορμί μου.
Ένα χέρι ζεστό
για το δικό μου.
Ζητάω μια ψυχή
που να με νιώθει,
που να ζεστάνει την ψυχή μου.
Είμαι μονάχος μέσα στη νύχτα
την παγωμένη.
Το χέρι άπλωσα και περιμένω
κάποιον να ‘ρθεί.

*

ΘΕΛΩ ΝΑ ΠΑΩ

Ακούω τη φωνή πολλών
με περιμένουν, με φωνάζουν,
σκιρτά η ψυχή μου,
θέλω να πάω,
θέλω να πάω,
θέλω να λυθώ,
είμαι δεμένος.
Μού σφίγγουν πιο πολύ τις αλυσίδες
μ’ απομακρύνουν.
Θέλω να πάω,
με περιμένουν.
Είναι ο λαός μου
αυτοί οι διωγμένοι
οι κατατρεγμένοι,
ένας αλήτης,
ο γιός της πόρνης,
ο γιός της χήρας,
το ορφανό,
ο υβρισμένος,
ο νηστικός,
…………..
…………..
Με περιμένουν
είναι λαός μου
είν’ αδελφοί μου,
μα δεν μπορώ.
Είμαι δεμένος
βαριά δεμένος
θέλω να πάω,
θέλω να πάω...

Γιώργος Β. Μαυρομάτης, Εσχάτη Ώρα. Στοχασμοί (Ν. Σμύρνη 2024 (β’ - α΄ Ξάνθη 1965), σσ. 51, 60).

γενιά που μάς έχεις προδώσει...

ΚΡΑΥΓΗ ΤΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

Γενιά, που τη σκυτάλη έρχεσαι
σε μάς να παραδώσεις,
πώς έχεις πέσει έτσι τόσο χαμηλά
κι απεγνωσμένα με τα χέρια αψηλά
θες να μάς φτάσεις;

Γενιά, όπου το τρέξιμό σου
προς την ηθική είναι αργό
στο λίγο δρόμο που σού έχει μείνει,
έχεις πέσει...
Τί θα μάς δώσεις τώρα
μια, και δεν μάς έχεις φτάσει;
Μη θέλεις να γυρίσουμε πίσω εμείς;
Αυτό είναι αδύνατο!

*

Γι’ αυτό, χωρίς ιδανικά και ηθική
χωρίς τα παραδείγματα
εμείς οι νέοι πάμε.

*

Γενιά, που τη σκυτάλη έρχεσαι
σ’ εμάς να παραδώσεις
τίποτε δεν μάς έδωσες.
Μάς άφησες χωρίς βοηθό,
και μάς έχεις προδώσει...

*

ΜΙΛΑΕΙ Ο ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ

[…]
Μη κυττάξεις το ρούχο μου
πούναι ραμμένο
με μόδα παλιά,
ασιδέρωτο,
μ’ ένα κουμπάκι σπασμένο.
Πόσοι είναι γυμνοί!
Μη μού πείς «δεν κοιμάσαι πολύ...»
Είναι τόσοι που χρόνια ξαπλώνουν

μα το μάτι δεν κλείνουν
από πόνο, από θλίψη.
Μη μού πείς το «Σταμάτα,
πρέπει λίγο να ξαποστάσεις»
γιατί έχω βαριά προσταγή
να βαδίζω συνέχεια.

*

[…]
-Έλα μαζί μου
μάς προσμένουν οι άνθρωποι.

*

ΤΟ ΒΡΑΔΥ ΣΤΟ ΔΡΟΜΟ

[…]

*

Αν το βράδυ περάσεις στο δρόμο
και δείς τα παράθυρα νάχουνε φώς
και είναι μακρυές οι κουρτίνες
μη φύγεις, μη σταθείς από έξω
σε προσμένει ο ανθρώπινος πόνος
που είν’ δικός σου αδελφός.

Γιώργος Β. Μαυρομάτης, Εσχάτη Ώρα. Στοχασμοί (Ν. Σμύρνη 2024 (β’ - α΄ Ξάνθη 1965), σσ. 29, 64, 65).

μετανιώνω θα πεί επαναστατώ

Μετανιώνω θα πεί επαναστατώ.
Κόβω τα πόδια μου για να σταθώ.*

Η ΑΡΧΗ ΗΜΙΣΥ ΤΟΥ ΠΑΝΤΟΣ

Η αρχή ανηφόρα ώς τη μέση του παντός.
Ύστερα ο δρόμος γίνεται πιο βατός.

Όπως το φώς που εσχίσθη απ' το σκοτάδι
κι η Περσεφόνη αντίκρυσε τον Άδη.

Ή ο Προμηθέας που πρόταξε το στήθος
κι απ' το συκώτι του επλάσθη ο μύθος.

Και βέβαια του Αχιλλέα η απόφαση
που έκανε τη ζωή μια πρόφαση.

Ως κι ο Σίσυφος ίδρωνε ώς τη μέση
προτού κατρακυλώντας πίσω πέσει.

*

ΓΕΥΣΗ ΠΕΠΡΩΜΕΝΟΥ

Λιγόστεψε, εσώθη μου η φωνή.
Καταλαβαίνω τη γλώσσα μου ωμή.

Τώρα το λόγο έχει η νύχτα.
Τα δόντια της δείχνει και τα νύχια

σαν πάει μία λέξη να χαράξει.
Έτσι, έχω στα μάτια σου αράξει.

Το είδωλό μου μέσα τους μισό.
Τα λόγια που θα σού 'λεγα μασώ.

Έχω το βλέμμα ερωτευμένου
που γεύεται μια δόση πεπρωμένου.

Ευσταθία Δήμου, Απώλεια λήθης (έκδ. Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 2019, σσ. 26, 10). -Το motto της ιδίας (ό.π., σ. 11) από το ποιημάτιο «Μοίρα».

ο κόσμος του 'Υπογείου' και ο 'Έφηβος'

Ο άνθρωπος του υπογείου στον Ντοστογιέφσκι διαθέτει ισχυρή συνείδηση τού εαυτού του, ταυτόχρονα, όμως, στερείται τού μεγάλου δημιουργικού χαρίσματος και ως εκ τούτου ξοδεύεται σε μικρές και μεγάλες αθλιότητες προς τους άλλους, οι οποίες τού προκαλούν και τα μεγαλύτερα δεινά.

Η Ρωσία είναι ένα κράτος τού «υπογείου» και δεν είναι τυχαίο πως ήταν από τα πρώτα που δημιούργησε την πολιτική παρανομία («Γή και βούληση», «Λαϊκή βούληση») και στη συνέχεια, στον 20ο αιώνα πλέον οδήγησε την πολιτική παράνομη δράση στην κορυφή της εξουσίας. Στη συμπεριφορά της Ρωσίας στη διεθνή σκηνή ανιχνεύονται τα χαρακτηριστικά του ανθρώπου του υπογείου που έχει απόλυτη αυτοπεποίθηση, η νέα ενσάρκωση του οποίου κατά τον 21ο αιώνα, ήταν ο πρώτος πολίτης του κράτους.

Μιχαήλ Επστάϊν, «Ο ρωσικός αντι-κόσμος. Πολιτική στα όρια της Αποκάλυψης», εν Ανθίβολα (μτφρ. Δημ. Β. Τριανταφυλλίδης, τεύχος 6, Δεκέμβριος 2024, σ. 87).

*

[…] με αφορμή την παλαιότερη διάκριση του Τζωρτζ Στάϊνερ κατά την οποία ο Ντοστογιέφσκι μπορεί να θεωρηθεί ως μεγάλος δραματουργός, ενώ ο Τολστόι ως μεγάλος επικός, νομίζω ότι και στον Έφηβο το δραματουργικό στοιχείο είναι εντονότατο τόσο στην εξέλιξη όσο και στην τελική, αριστοτελικής καταγωγής, κάθαρση.

[…] στον Έφηβο ο Ντοστογιέφσκι προσεγγίζει ζητήματα ανθρωπολογικά, το ζήτημα της ύπαρξης του Θεού και της ελευθερίας του ανθρώπου, μέσα από τις θυελλώδεις σχέσεις των μελών (και κυρίως του πατέρα και του γιού) μιας ρωσικής οικογένειας των τελευταίων δεκαετίας του 19ου αι., ενώ παράλληλα ενδιαφέρεται να επανεξετάσει και τη σχέση της Ρωσίας με την Ευρώπη, αφού κάθε ανθρωπολογικός τύπος, κυρίως δε ο Βερσίλωφ και ο Μακάρ, φαίνεται να εκφράζει τους δύο αυτούς γεωγραφικούς-πολιτισμικούς χώρους.

Σε όλα λοιπόν αυτά, και βεβαίως και σε άλλα, νομίζω ότι βρίσκεται αυτός ο θησαυρός του Εφήβου για τον οποίο μίλησε ο Νικολάε Στάινχαρτ.

«Είναι αλήθεια ότι ο Έφηβος, ως λογοτεχνικό έργο,
δεν είναι το καλύτερο στη σειρά των αριστουργημάτων του Ντοστογιέφσκι.
Κι όμως, σ’ αυτή τη δευτερεύουσας σημασίας θέση,
έκρυψε ο Ντοστογιέφσκι τον θησαυρό του»
Νικολάε Στάινχαρτ, Το Ημερολόγιο της ευτυχίας
(έκδ. Μαΐστρος, Αθήνα 2006, σ. 266) *

Δημήτρης Μπαλτάς, «Η ανθρωπολογία του Εφήβου του Ντοστογιέφσκι», εν Ανθίβολα (μτφρ. Δημ. Β. Τριανταφυλλίδης, τεύχος 6, Δεκέμβριος 2024, σσ. 182, 187). - Κι η κατακλείδα εκ του ιδίου (ό.π., σ. 187).