κυκλική και ευθύγραμμη αντίληψη του χρόνου

Ηλύσιον πεδίον […]
Χωρία ηλύσια και ενηλύσια ήταν
τόποι που είχαν προσβληθεί από κεραυνό
και γι’ αυτό αφιερωμένοι σε κάποιον θεό.*

Στα τελετουργικά δρώμενα της αρχαιότητας, αγροτικού χαρακτήρα, φαίνεται καθαρά ότι η λαϊκή αντίληψη του χρόνου ήταν κυκλική, γιατί η φύση διαγράφει κύκλους: θάνατος της φύσης – αναγέννηση, χειμώνας – καλοκαίρι, σπορά – θερισμός.

Αντίθετα, η επίσημη θρησκεία του δωδεκαθέου, θρησκεία του άστεως, συμπεριλάμβανε μιαν ευθύγραμμη αντίληψη του χρόνου. Οι θεοί γεννιούνται αλλά δεν πεθαίνουν. Από μια στιγμή και μετά, ο άνθρωπος λογιάζει τον θάνατο για ανθρώπινο χαρακτηριστικό και τοποθετεί στο παρελθόν και στο όνειρο την εποχή που οι άνθρωποι κέρδιζαν την αθανασία και οι θεοί πέθαιναν.

Η αθανασία γίνεται κύριο γνώρισμα των θεών και ο θάνατος των ανθρώπων, ενώ θεοί και θέαινες ξεπέφτουν σε ήρωες και ηρωίδες, ακριβώς γιατί είναι θνήσκουσες θεότητες.

*

Εικασίες μεταφυσικού περιεχομένου που προϋποθέτουν ότι ο νεκρός με μιαν έννοια παραμένει ζωντανός, ενώ στη νεότερη και σύγχρονη τέχνη εντοπίζουμε τη μάσκα στη συνάντηση του ανθρώπου με τον θάνατο. Εκείνο που με βεβαιότητα γνωρίζουμε είναι ότι η αναζήτηση της αθανασίας με τη νεκρική προσωπίδα έχει καταργηθεί ιστορικά από τις μεταβολές που επήλθαν στις ιδεολογίες. Η δοξασία που ήθελε την επαναφορά της ζωής -έντονη στους Αιγυπτίους και παρούσα στη χριστιανική «ανάσταση νεκρών»- μεταμορφώθηκε σε πίστεις που έχουν να κάνουν με την «άλλη ζωή» σε πνευματικό επίπεδο, τη μετάσταση, δηλαδή την ανάληψη του σώματος στους ουρανούς.

*

Στα Υδροφόρια (η μέρα της Πανσελήνου στα Ανθεστήρια) ρίχνονταν άφθονα υγρά για να πιαστούν από αυτά οι νεκροί και να ανέβουν επάνω κρατώντας το νερό σαν σχοινί.

*

Στους θεούς που συνέχονται με το προσωπείο θα πρέπει μάλλον να προσθέσουμε και τη Δήμητρα. Όταν η θεά θέλησε να ξεφύγει από την ερωτική καταδίωξη του Ποσειδώνα, μεταμορφώθηκε σε φοράδα. Τότε ο θεός πήρε τη μορφή αλόγου και ενώθηκε μαζί της. Οι Πελασγοί της Αρκαδίας τιμούσαν τη Δήμητρα στο όνομα μιας θεάς με αλογίσιο πρόσωπο.

ληνός είναι το πατητήρι
αλλά και το φέρετρο.**

Δήμητρα Μήττα, Όψεις του προσωπείου (έκδ. University Studio Press, Θεσ/νίκη 2004, σσ. 24-25, 34-37, 42, 46). -Το motto και η κατακλείδα εκ της ιδίας (ό.π., σ. 26 και σημ. 15).

μασχαρά

«Η κουβέντα του απόλαυσις, η συντροφιά του θελκτική·
τσιγάρα να καπνίζετε, τσάι να πίνετε, έξω να βρέχει
και Ροΐδη ν’ ακούτε».*

Για την προέλευση της λέξης μάσκα, ο Χλωρός στο Λεξικό του αναφέρει τη λέξη μασχαρά που θεωρείται αραβική και σημαίνει τον περίγελο αλλά και τον γελωτοποιό με βάση του τριγράμματο σ(ά)χ(ι)ρ(α) που σημαίνει κοροϊδεύω. Στο Λεξικό του Bloomsbery αναφέρεται ότι τον 16ο αιώνα πήραν τη λέξη οι Ιταλοί με τη μορφή maschera, οι Γάλλοι ως masque και οι Άγγλοι ως mask.

Μασχαρά, λοιπόν, ίσον περίγελως, γελωτοποιός, αυτός δηλαδή που δεν τον παίρνει κανείς στα σοβαρά αλλά και αυτός που με όργανο το γέλιο και το πείραγμα τολμά να πεί στον βασιλιά αυτό που κανένας άλλος δεν τολμά να τού πεί: την αλήθεια. Κι αν ο βασιλιάς θυμώσει, ο γελωτοποιός επικαλείται την ανοησία και το αστείο.

*

Το προσωπείο δηλαδή είναι συνυφασμένο με αυτό που βλέπουμε, με αυτό που φαίνεται, με ένα φαινόμενο που μπορεί να αντίκειται στο Είναι, την πραγματικότητα, την αλήθεια, οπότε και βρισκόμαστε στον χωρισμό που χαρακτήρισε τη διαδρομή της φιλοσοφίας ήδη από τον Παρμενίδη σε Είναι και Φαίνεσθαι με όλη την σημειολογία των όρων.

Με βάση αυτόν τον χωρισμό το φαινόμενο συνυφαίνεται με το ψεύδος, την απάτη ή, τουλάχιστον, τη μη αλήθεια. Όμως, από τα τέλη του 19ου αιώνα αρχίσαμε να μαθαίνουμε ότι το φαινόμενο μπορεί να είναι μαι πτυχή τού Είναι, μια δίοδος προς αυτό και την αλήθεια.

Στη μία περίπτωση λοιπόν το προσωπείο συνυφαίνεται με τη μη αλήθεια· στην άλλη περίπτωση με την αλήθεια.

*

Με το θέατρο Νο χάνεται η θρησκευτική σημασία της μάσκας και γίνεται εξωτερίκευση των ανθρώπινων παθών που ο επιδέξιος ηθοποιός τα αναδεικνύει παίζοντας με το φώς, όπως η Σφίγγα στην Αίγυπτο.

*

Στη Βενετία, η απόκρυψη των χαρακτηριστικών με τη μάσκα, σε όλη τη διάρκεια της χρονιάς, «επέτρεπε» το απαγορευμένο, δηλαδή τον τζόγο, τη μοιχεία, την παρακολούθηση μιας θεατρικής παράστασης, κάτι ιδιαίτερα επιλήψιμο για τις κυρίες του καλού κόσμου.

*

Η μάσκα επιτρέπει την υπέρβαση όλων των μορφών και όλων των προσδιορισμών υιοθετώντας όλες τις όψεις αλλά δίχως να κλείνεται σε καμιά. Παίζει με τις φαινομενικότητες, απαλείφει τα όρια ανάμεσα στο φανταστικό και το πραγματικό, καταργεί τις διακεκριμένες κατηγορίες, ξεθωριάζει και συγχέει τις ξεκάθαρες αντιθέσεις που δίνουν στον κόσμο τη λογική και τη συνοχή του, συγχέει τα φύλα και τις ηλικίες, το άγριο και το πολιτισμένο, το μακρινό και το κοντινό, εισάγει το υπερφυσικό στον φυσικό κόσμο, ελαχιστοποιεί την απόσταση που χωρίζει τον άνθρωπο από το ζώο καθώς και τα όρια μεταξύ τους, καταπίνουν την τροφή και πίνουν κρασί, είτε πρόκειται για τον μασκαρά είτε για τον νεκρό που πάνω του θα χύσουμε κρασί.

Δήμητρα Μήττα, Όψεις του προσωπείου (έκδ. University Studio Press, Θεσ/νίκη 2004, σσ. 14, 13, 65-66, 86, 90).

-----
* Το motto εκ του Γρηγορίου Ξενόπουλου, «30 χρόνια φιλολογικής ζωής. Αναμνήσεις από τον Ροΐδη», εφ. Εσπέρα 16.11.1925, εν Κλειώ Λούμου-Μαρκάκη, Μικρές αναφορές σε μεγάλες μορφές τού πνεύματος, έκδ. Δρόμων, Αθήνα 2023, σ. 204).

τρεις γενεαίς βλασφημίαις

Ξαγρύπνησα
να φιλώ
στο στόμα
τον ουρανό.
[Πανσέληνος 24.6.2021]*

Ο Μελέτιος [Πηγάς] θέτει διά στόματος του Ξένου ερωτήματα, τα οποία απασχολούν την Ορθόδοξη θεολογία αναφορικά με τη Δυτική Εκκλησία, άρα και τον Ρωμαιοκαθολικισμό και με τον νεοπαγή Προτεσταντισμό.

Ωστόσο, στο ερώτημα του Ξένου αν ο Νέος πιστεύει «εις ένα Θεόν», η απάντηση είναι θετική: «Ναίσκε, εις ένα Θεόν πιστεύω. Διότις μίαν αρχήν χωρίς αρχήν, αΐδιον και πανταίτιον, ομολογούμεν και κηρύττομεν, μίαν ουσίαν, μία φύσιν, άναρχον, αΐδιον, ατελεύτητον· και ούτω φεύγομεν τρία κακά, τρεις γενεαίς βλασφημίαις» (149, 343-346).

Το πρώτο μέγα κακό είναι η βλασφημία «του άφρονος και τρελ[λ]ού, όπου έβαλεν εις την καρδίαν του την άθεον εκείνην ασέβειαν ότι τάχατες δεν είναι[δεν υπάρχει] Θεός» (149, 346-348). [...]

Το «δεύτερον και ίσον κακόν [είναι] του δυσσεβούς Μανιχαίου, όπου εφαντάστηκεν πως να είναι δύο αρχαίς, ήγουν δύο βασιλείαις, μιά του καλού, και άλλη του κακού, ισοδύναμαις και συναΐδιαις, και δεν γνωρίζοντας ο τρισκατάρατος πως... δεν είναι εμπορετόν να είναι ισοδύναμον το κακόν του καλού» (149, 349-356). [...]

«Το τρίτον κακόν..., είναι η πολύθεος πλάνη των Ελλήνων [=των ειδωλολατρών], οι οποίοι εκαταστένασι πολλούς χορούς θεών, θεοποιούντες την κτίσιν και τα κτίσματα, και αυτά τα έργα των χειρών τους, ..., δεν έχοντας επίγνωσιν του αληθινού Θεού» (150, 363-368).

Η πίεση την οποία ασκεί ο Ξένος, προκειμένου να λάβει απάντηση για την ορθοδοξία του Νέου, δεν τελειώνει εδώ με τη διαβεβαίωσή του ότι αποφεύγει: α) την αθεΐα των αφρόνων, β) τη Μανιχαϊκή δυαρχία και γ) την πολυθεΐα των Ελλήνων.

Γι' αυτό και τον προκαλεί λέγοντάς του ότι συμπίπτει «με τους Εβραίους, οι οποίοι και εκείνοι ένα Θεόν πιστεύουσι και ομολογούσιν» (150, 373-374).

Και πάλι, όμως, η απάντηση του Νέου είναι σαφέστατη: «Ώσκε, δεν ομοφωνώ με τους Εβραίους» (150, 375). Ομολογούν, βεβαίως, οι Εβραίοι ένα Θεόν, αγνοούν όμως το μυστήριο της Αγίας Τριάδος, το τρισυπόστατο του Χριστιανικού Θεού. Το παράδοξο, βεβαίως, για τον Νέο είναι ότι «διαβάζουσιν και οι Εβραίοι (την Αγία Γραφή), αμέ δε την γνωρίζουσι» (150, 390). Ο Νέος στηρίζει την άποψή του στο γεγονός ότι ήδη στην Π.Δ. γίνεται λόγος για τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδος. [...]

Ενώ λοιπόν, υπάρχει καθαρά προτύπωση του τρισυποστάτου του Θεού ήδη στην Π.Δ., οι Εβραίοι δεν «γνωρίζουσι το μυστήριον της αγίας Τριάδος του ενός Θεού, αλλά μηδέ παραδέχουνταί το ποσώς, τόσον είναι δα τετυφλωμένοι, οι πεπωρωμένοι και απερίτμητοι τη καρδία ... και δεν γινώσκουσιν ά αναγινώσκουσιν» (151, 401-404).

Πρότι τα διαλεγόμενα πρόσωπα έδειξαν ικανοποίηση για την πίστη των Ορθοδόξων στον «τρισυπόστατον ένα Θεόν», ο Ξένος δεν σταματά τις ερωτήσεις περί του Τριαδικού δόγματος, για να τονίσει ο Νέος: «πλην δεν δύναται τινάς και μέγας νους, και καθάριος να εννοήση τόσον μυστήριον, και διά τούτο δεν δύνεται (sic) και γλώσσα να το λαλήση διότι ανέκφραστα είναι τα ακατάληπτα» (151, 420-422).

*

[...] κείμενο του Διαλόγου - Κατήχησης ενός ρέκτη, δυστυχώς βραχύβιου πατριάρχη (κοιμήθηκε το 1601 σε ηλικία 52 ετών), του Μελετίου Πηγά. Κατέλιπε, ωστόσο, πλούσιο συγγραφικό έργο, προϊόν της λιπαράς θεολογικής του παιδείας και της πολυσχιδούς και πάντοτε προς το συμφέρον της αγωνιζόμενης Ορθόδοξης Εκκλησίας δράσεώς του εν μέσω της Οθωμανοκρατίας, αντεπεξερχόμενος, επίσης, επιτυχώς έναντι των προσηλυτιστικών ενεργειών τόσο του Ρωμαιοκαθολικισμού (περίπτωση της Ουνίας), όσο και του νεοπαγούς Προτεσταντισμού (περίπτωση π.χ. μεταξύ άλλων και του όρου Μετουσίωσις του άρτου και του οίνου σε σώμα και αίμα Χριστού στο μυστήριο της θ. Ευχαριστίας.

Έρχεται Άνοιξη που και τα δέντρα θ’ αναστηθούνε.**

Νικόλαος Εμμ. Τζιράκης, Μελετίου [Πηγά], Διάλογος Ωνομασμένος Χριστιανός (ανάτυπον στην Μνήμη π. Γεωργίου Μεταλληνού, Αθήνα 2021, σσ. 202, 202, 204, 204-205, 190).

-----
* Το motto του π. Γ. Λέκκα, ετέθη ως motto στην νέα του συλλογή 33 ποιήματα για την Ελένη (έκδ. Εν πλώ, Αθήνα 2025, σ. 7). Απ’ την ίδια συλλογή κι ο στίχος της κατακλείδας (ό.π., σ. 56).

δεινὰ πέλωρα θεῶν

Ιλιάς Β 278-393 ένθα και ούριος άνεμος εφύσηξε στην Αυλίδα

Ὣς φάσαν ἡ πληθύς· ἀνὰ δ᾽ ὁ πτολίπορθος Ὀδυσσεὺς 278
ἔστη σκῆπτρον ἔχων· παρὰ δὲ γλαυκῶπις Ἀθήνη
εἰδομένη κήρυκι σιωπᾶν λαὸν ἀνώγει, 280
ὡς ἅμα θ᾽ οἱ πρῶτοί τε καὶ ὕστατοι υἷες Ἀχαιῶν
μῦθον ἀκούσειαν καὶ ἐπιφρασσαίατο βουλήν·
ὅ σφιν ἐϋφρονέων ἀγορήσατο καὶ μετέειπεν·
«Ἀτρεΐδη, νῦν δή σε, ἄναξ, ἐθέλουσιν Ἀχαιοὶ
πᾶσιν ἐλέγχιστον θέμεναι μερόπεσσι βροτοῖσιν, 285
οὐδέ τοι ἐκτελέουσιν ὑπόσχεσιν ἥν περ ὑπέσταν
ἐνθάδ᾽ ἔτι στείχοντες ἀπ᾽ Ἄργεος ἱπποβότοιο,
Ἴλιον ἐκπέρσαντ᾽ εὐτείχεον ἀπονέεσθαι.
ὥς τε γὰρ ἢ παῖδες νεαροὶ χῆραί τε γυναῖκες
ἀλλήλοισιν ὀδύρονται οἶκόνδε νέεσθαι. 290
ἦ μὴν καὶ πόνος ἐστὶν ἀνιηθέντα νέεσθαι·
καὶ γάρ τίς θ᾽ ἕνα μῆνα μένων ἀπὸ ἧς ἀλόχοιο
ἀσχαλάᾳ σὺν νηῒ πολυζύγῳ, ὅν περ ἄελλαι
χειμέριαι εἰλέωσιν ὀρινομένη τε θάλασσα·
ἡμῖν δ᾽ εἴνατός ἐστι περιτροπέων ἐνιαυτὸς 295
ἐνθάδε μιμνόντεσσι· τῶ οὐ νεμεσίζομ᾽ Ἀχαιοὺς
ἀσχαλάαν παρὰ νηυσὶ κορωνίσιν· ἀλλὰ καὶ ἔμπης
αἰσχρόν τοι δηρόν τε μένειν κενεόν τε νέεσθαι.
τλῆτε, φίλοι, καὶ μείνατ᾽ ἐπὶ χρόνον, ὄφρα δαῶμεν
ἢ ἐτεὸν Κάλχας μαντεύεται, ἦε καὶ οὐκί. 300
εὖ γὰρ δὴ τόδε ἴδμεν ἐνὶ φρεσίν, ἐστὲ δὲ πάντες
μάρτυροι, οὓς μὴ κῆρες ἔβαν θανάτοιο φέρουσαι·
χθιζά τε καὶ πρωΐζ᾽, ὅτ᾽ ἐς Αὐλίδα νῆες Ἀχαιῶν
ἠγερέθοντο κακὰ Πριάμῳ καὶ Τρωσὶ φέρουσαι,
ἡμεῖς δ᾽ ἀμφὶ περὶ κρήνην ἱεροὺς κατὰ βωμοὺς 305
ἕρδομεν ἀθανάτοισι τεληέσσας ἑκατόμβας,
καλῇ ὑπὸ πλατανίστῳ, ὅθεν ῥέεν ἀγλαὸν ὕδωρ·
ἔνθ᾽ ἐφάνη μέγα σῆμα· δράκων ἐπὶ νῶτα δαφοινός,
σμερδαλέος, τόν ῥ᾽ αὐτὸς Ὀλύμπιος ἧκε φόωσδε,
βωμοῦ ὑπαΐξας πρός ῥα πλατάνιστον ὄρουσεν. 310
ἔνθα δ᾽ ἔσαν στρουθοῖο νεοσσοί, νήπια τέκνα,
ὄζῳ ἐπ᾽ ἀκροτάτῳ, πετάλοις ὑποπεπτηῶτες,
ὀκτώ, ἀτὰρ μήτηρ ἐνάτη ἦν, ἣ τέκε τέκνα.
ἔνθ᾽ ὅ γε τοὺς ἐλεεινὰ κατήσθιε τετριγῶτας·
μήτηρ δ᾽ ἀμφιποτᾶτο ὀδυρομένη φίλα τέκνα· 315
τὴν δ᾽ ἐλελιξάμενος πτέρυγος λάβεν ἀμφιαχυῖαν.
αὐτὰρ ἐπεὶ κατὰ τέκνα φάγε στρουθοῖο καὶ αὐτήν,
τὸν μὲν ἀρίζηλον θῆκεν θεός, ὅς περ ἔφηνε·
λᾶαν γάρ μιν ἔθηκε Κρόνου πάϊς ἀγκυλομήτεω·
ἡμεῖς δ᾽ ἑσταότες θαυμάζομεν οἷον ἐτύχθη. 320
ὡς οὖν δεινὰ πέλωρα θεῶν εἰσῆλθ᾽ ἑκατόμβας,
Κάλχας δ᾽ αὐτίκ᾽ ἔπειτα θεοπροπέων ἀγόρευε·
“τίπτ᾽ ἄνεῳ ἐγένεσθε, κάρη κομόωντες Ἀχαιοί;
ἡμῖν μὲν τόδ᾽ ἔφηνε τέρας μέγα μητίετα Ζεύς,
ὄψιμον, ὀψιτέλεστον, ὅου κλέος οὔ ποτ᾽ ὀλεῖται. 325
ὡς οὗτος κατὰ τέκνα φάγε στρουθοῖο καὶ αὐτήν,
ὀκτώ, ἀτὰρ μήτηρ ἐνάτη ἦν, ἣ τέκε τέκνα,
ὣς ἡμεῖς τοσσαῦτ᾽ ἔτεα πτολεμίξομεν αὖθι,
τῷ δεκάτῳ δὲ πόλιν αἱρήσομεν εὐρυάγυιαν.”
κεῖνος τὼς ἀγόρευε· τὰ δὴ νῦν πάντα τελεῖται. 330
ἀλλ᾽ ἄγε, μίμνετε πάντες, ἐϋκνήμιδες Ἀχαιοί,
αὐτοῦ, εἰς ὅ κεν ἄστυ μέγα Πριάμοιο ἕλωμεν.»
Ὣς ἔφατ᾽, Ἀργεῖοι δὲ μέγ᾽ ἴαχον, ἀμφὶ δὲ νῆες
σμερδαλέον κονάβησαν ἀϋσάντων ὑπ᾽ Ἀχαιῶν,
μῦθον ἐπαινήσαντες Ὀδυσσῆος θείοιο· 335
τοῖσι δὲ καὶ μετέειπε Γερήνιος ἱππότα Νέστωρ·
«ὦ πόποι, ἦ δὴ παισὶν ἐοικότες ἀγοράασθε
νηπιάχοις, οἷς οὔ τι μέλει πολεμήϊα ἔργα.
πῇ δὴ συνθεσίαι τε καὶ ὅρκια βήσεται ἥμιν;
ἐν πυρὶ δὴ βουλαί τε γενοίατο μήδεά τ᾽ ἀνδρῶν, 340
σπονδαί τ᾽ ἄκρητοι καὶ δεξιαί, ᾗς ἐπέπιθμεν·
αὔτως γὰρ ἐπέεσσ᾽ ἐριδαίνομεν, οὐδέ τι μῆχος
εὑρέμεναι δυνάμεσθα, πολὺν χρόνον ἐνθάδ᾽ ἐόντες.
Ἀτρεΐδη, σὺ δ᾽ ἔθ᾽ ὡς πρὶν ἔχων ἀστεμφέα βουλὴν
ἄρχευ᾽ Ἀργείοισι κατὰ κρατερὰς ὑσμίνας, 345
τούσδε δ᾽ ἔα φθινύθειν, ἕνα καὶ δύο, τοί κεν Ἀχαιῶν
νόσφιν βουλεύωσ᾽ —ἄνυσις δ᾽ οὐκ ἔσσεται αὐτῶν—
πρὶν Ἄργοσδ᾽ ἰέναι, πρὶν καὶ Διὸς αἰγιόχοιο
γνώμεναι εἴ τε ψεῦδος ὑπόσχεσις, εἴ τε καὶ οὐκί.
φημὶ γὰρ οὖν κατανεῦσαι ὑπερμενέα Κρονίωνα 350
ἤματι τῷ, ὅτε νηυσὶν ἐν ὠκυπόροισιν ἔβαινον
Ἀργεῖοι Τρώεσσι φόνον καὶ κῆρα φέροντες·
ἀστράπτων ἐπιδέξι᾽, ἐναίσιμα σήματα φαίνων.
τῶ μή τις πρὶν ἐπειγέσθω οἶκόνδε νέεσθαι,
πρίν τινα πὰρ Τρώων ἀλόχῳ κατακοιμηθῆναι, 355
τείσασθαι δ᾽ Ἑλένης ὁρμήματά τε στοναχάς τε.
εἰ δέ τις ἐκπάγλως ἐθέλει οἶκόνδε νέεσθαι,
ἁπτέσθω ἧς νηὸς ἐϋσσέλμοιο μελαίνης,
ὄφρα πρόσθ᾽ ἄλλων θάνατον καὶ πότμον ἐπίσπῃ.
ἀλλά, ἄναξ, αὐτός τ᾽ εὖ μήδεο πείθεό τ᾽ ἄλλῳ· 360
οὔ τοι ἀπόβλητον ἔπος ἔσσεται, ὅττι κεν εἴπω·
κρῖν᾽ ἄνδρας κατὰ φῦλα, κατὰ φρήτρας, Ἀγάμεμνον,
ὡς φρήτρη φρήτρηφιν ἀρήγῃ, φῦλα δὲ φύλοις.
εἰ δέ κεν ὣς ἕρξῃς καί τοι πείθωνται Ἀχαιοί,
γνώσῃ ἔπειθ᾽ ὅς θ᾽ ἡγεμόνων κακὸς ὅς τέ νυ λαῶν 365
ἠδ᾽ ὅς κ᾽ ἐσθλὸς ἔῃσι· κατὰ σφέας γὰρ μαχέονται·
γνώσεαι δ᾽ εἰ καὶ θεσπεσίῃ πόλιν οὐκ ἀλαπάξεις,
ἦ ἀνδρῶν κακότητι καὶ ἀφραδίῃ πολέμοιο.»
Τὸν δ᾽ ἀπαμειβόμενος προσέφη κρείων Ἀγαμέμνων·
«ἦ μὰν αὖτ᾽ ἀγορῇ νικᾷς, γέρον, υἷας Ἀχαιῶν. 370
αἲ γὰρ Ζεῦ τε πάτερ καὶ Ἀθηναίη καὶ Ἄπολλον
τοιοῦτοι δέκα μοι συμφράδμονες εἶεν Ἀχαιῶν·
τῶ κε τάχ᾽ ἠμύσειε πόλις Πριάμοιο ἄνακτος
χερσὶν ὑφ᾽ ἡμετέρῃσιν ἁλοῦσά τε περθομένη τε.
ἀλλά μοι αἰγίοχος Κρονίδης Ζεὺς ἄλγε᾽ ἔδωκεν, 375
ὅς με μετ᾽ ἀπρήκτους ἔριδας καὶ νείκεα βάλλει.
καὶ γὰρ ἐγὼν Ἀχιλεύς τε μαχεσσάμεθ᾽ εἵνεκα κούρης
ἀντιβίοις ἐπέεσσιν, ἐγὼ δ᾽ ἦρχον χαλεπαίνων·
εἰ δέ ποτ᾽ ἔς γε μίαν βουλεύσομεν, οὐκέτ᾽ ἔπειτα
Τρωσὶν ἀνάβλησις κακοῦ ἔσσεται, οὐδ᾽ ἠβαιόν. 380
νῦν δ᾽ ἔρχεσθ᾽ ἐπὶ δεῖπνον, ἵνα ξυνάγωμεν Ἄρηα.
εὖ μέν τις δόρυ θηξάσθω, εὖ δ᾽ ἀσπίδα θέσθω,
εὖ δέ τις ἵπποισιν δεῖπνον δότω ὠκυπόδεσσιν,
εὖ δέ τις ἅρματος ἀμφὶς ἰδὼν πολέμοιο μεδέσθω,
ὥς κε πανημέριοι στυγερῷ κρινώμεθ᾽ Ἄρηϊ. 385
οὐ γὰρ παυσωλή γε μετέσσεται, οὐδ᾽ ἠβαιόν,
εἰ μὴ νὺξ ἐλθοῦσα διακρινέει μένος ἀνδρῶν.
ἱδρώσει μέν τευ τελαμὼν ἀμφὶ στήθεσφιν
ἀσπίδος ἀμφιβρότης, περὶ δ᾽ ἔγχεϊ χεῖρα καμεῖται·
ἱδρώσει δέ τευ ἵππος ἐΰξοον ἅρμα τιταίνων. 390
ὃν δέ κ᾽ ἐγὼν ἀπάνευθε μάχης ἐθέλοντα νοήσω
μιμνάζειν παρὰ νηυσὶ κορωνίσιν, οὔ οἱ ἔπειτα
ἄρκιον ἐσσεῖται φυγέειν κύνας ἠδ᾽ οἰωνούς.» 393
Ὣς ἔφατ᾽, Ἀργεῖοι δὲ μέγ᾽ ἴαχον, ὡς ὅτε κῦμα
ἀκτῇ ἐφ᾽ ὑψηλῇ, ὅτε κινήσῃ Νότος ἐλθών, 395
προβλῆτι σκοπέλῳ· τὸν δ᾽ οὔ ποτε κύματα λείπει
παντοίων ἀνέμων, ὅτ᾽ ἂν ἔνθ᾽ ἢ ἔνθα γένωνται.
ἀνστάντες δ᾽ ὀρέοντο κεδασθέντες κατὰ νῆας,
κάπνισσάν τε κατὰ κλισίας, καὶ δεῖπνον ἕλοντο.
ἄλλος δ᾽ ἄλλῳ ἔρεζε θεῶν αἰειγενετάων, 400
εὐχόμενος θάνατόν τε φυγεῖν καὶ μῶλον Ἄρηος.
αὐτὰρ ὁ βοῦν ἱέρευσεν ἄναξ ἀνδρῶν Ἀγαμέμνων
πίονα πενταέτηρον ὑπερμενέϊ Κρονίωνι,
κίκλησκεν δὲ γέροντας ἀριστῆας Παναχαιῶν,
Νέστορα μὲν πρώτιστα καὶ Ἰδομενῆα ἄνακτα, 405
αὐτὰρ ἔπειτ᾽ Αἴαντε δύω καὶ Τυδέος υἱόν,
ἕκτον δ᾽ αὖτ᾽ Ὀδυσῆα, Διὶ μῆτιν ἀτάλαντον.
αὐτόματος δέ οἱ ἦλθε βοὴν ἀγαθὸς Μενέλαος·
ᾔδεε γὰρ κατὰ θυμὸν ἀδελφεὸν ὡς ἐπονεῖτο.
βοῦν δὲ περιστήσαντο καὶ οὐλοχύτας ἀνέλοντο· 410
τοῖσιν δ᾽ εὐχόμενος μετέφη κρείων Ἀγαμέμνων·
Ζεῦ κύδιστε μέγιστε, κελαινεφές, αἰθέρι ναίων,
μὴ πρὶν ἐπ᾽ ἠέλιον δῦναι καὶ ἐπὶ κνέφας ἐλθεῖν,
πρίν με κατὰ πρηνὲς βαλέειν Πριάμοιο μέλαθρον
αἰθαλόεν, πρῆσαι δὲ πυρὸς δηΐοιο θύρετρα, 415
Ἑκτόρεον δὲ χιτῶνα περὶ στήθεσσι δαΐξαι
χαλκῷ ῥωγαλέον· πολέες δ᾽ ἀμφ᾽ αὐτὸν ἑταῖροι
πρηνέες ἐν κονίῃσιν ὀδὰξ λαζοίατο γαῖαν.»
Ὣς ἔφατ᾽, οὐδ᾽ ἄρα πώ οἱ ἐπεκραίαινε Κρονίων,
ἀλλ᾽ ὅ γε δέκτο μὲν ἱρά, πόνον δ᾽ ἀμέγαρτον ὄφελλεν. 420
αὐτὰρ ἐπεί ῥ᾽ εὔξαντο καὶ οὐλοχύτας προβάλοντο,
αὐέρυσαν μὲν πρῶτα καὶ ἔσφαξαν καὶ ἔδειραν,
μηρούς τ᾽ ἐξέταμον κατά τε κνίσῃ ἐκάλυψαν
δίπτυχα ποιήσαντες, ἐπ᾽ αὐτῶν δ᾽ ὠμοθέτησαν.
καὶ τὰ μὲν ἂρ σχίζῃσιν ἀφύλλοισιν κατέκαιον, 425
σπλάγχνα δ᾽ ἄρ᾽ ἀμπείραντες ὑπείρεχον Ἡφαίστοιο.
αὐτὰρ ἐπεὶ κατὰ μῆρ᾽ ἐκάη καὶ σπλάγχνα πάσαντο,
μίστυλλόν τ᾽ ἄρα τἆλλα καὶ ἀμφ᾽ ὀβελοῖσιν ἔπειραν,
ὤπτησάν τε περιφραδέως, ἐρύσαντό τε πάντα.
αὐτὰρ ἐπεὶ παύσαντο πόνου τετύκοντό τε δαῖτα, 430
δαίνυντ᾽, οὐδέ τι θυμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης.
αὐτὰρ ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἕντο,
τοῖς ἄρα μύθων ἦρχε Γερήνιος ἱππότα Νέστωρ·
«Ἀτρεΐδη κύδιστε, ἄναξ ἀνδρῶν Ἀγάμεμνον,
μηκέτι νῦν δήθ᾽ αὖθι λεγώμεθα, μηδ᾽ ἔτι δηρὸν 435
ἀμβαλλώμεθα ἔργον, ὃ δὴ θεὸς ἐγγυαλίζει.
ἀλλ᾽ ἄγε, κήρυκες μὲν Ἀχαιῶν χαλκοχιτώνων
λαὸν κηρύσσοντες ἀγειρόντων κατὰ νῆας,
ἡμεῖς δ᾽ ἀθρόοι ὧδε κατὰ στρατὸν εὐρὺν Ἀχαιῶν
ἴομεν, ὄφρα κε θᾶσσον ἐγείρομεν ὀξὺν Ἄρηα.» 440
Ὣς ἔφατ᾽, οὐδ᾽ ἀπίθησεν ἄναξ ἀνδρῶν Ἀγαμέμνων.
αὐτίκα κηρύκεσσι λιγυφθόγγοισι κέλευσε
κηρύσσειν πόλεμόνδε κάρη κομόωντας Ἀχαιούς·
οἱ μὲν ἐκήρυσσον, τοὶ δ᾽ ἠγείροντο μάλ᾽ ὦκα.
οἱ δ᾽ ἀμφ᾽ Ἀτρεΐωνα διοτρεφέες βασιλῆες 445
θῦνον κρίνοντες, μετὰ δὲ γλαυκῶπις Ἀθήνη,
αἰγίδ᾽ ἔχουσ᾽ ἐρίτιμον ἀγήρων ἀθανάτην τε,
τῆς ἑκατὸν θύσανοι παγχρύσεοι ἠερέθονται,
πάντες ἐϋπλεκέες, ἑκατόμβοιος δὲ ἕκαστος·
σὺν τῇ παιφάσσουσα διέσσυτο λαὸν Ἀχαιῶν 450
ὀτρύνουσ᾽ ἰέναι· ἐν δὲ σθένος ὦρσεν ἑκάστῳ
καρδίῃ ἄλληκτον πολεμίζειν ἠδὲ μάχεσθαι.
τοῖσι δ᾽ ἄφαρ πόλεμος γλυκίων γένετ᾽ ἠὲ νέεσθαι
ἐν νηυσὶ γλαφυρῇσι φίλην ἐς πατρίδα γαῖν. 454


ο Ι. Πολυλάς αποδίδει:

Ορθός ωστόσ᾽ ο πορθητής κρατούσεν Οδυσσέας 278
το σκήπτρο, και στο πλάγι του με κήρυκος την όψιν,
η Αθηνά παράγγελνε τα πλήθη να σωπάσουν, 280
ώστε τον λόγον οι Αχαιοί απ᾽ άκρην σ᾽ άκρην όλοι
ν᾽ ακούσουν και την συμβουλήν να πάρουν εις τον νουν τους·
και αυτός με γνώμην αγαθήν ομίλησε στα πλήθη·
«Σήμερα θέλουν οι Αχαιοί, Ατρείδη βασιλέα,
εσέ να κάμουν άτιμον εμπρός στον κόσμον όλον· 285
και ιδού τον λόγον αθετούν που απ᾽ αρχής σου δώσαν,
όταν στην Τροίαν έρχονταν απ᾽ το ιπποτρόφον Άργος,
οπώς θα γύρεις πορθητής των πύργων του Πριάμου.
Και τώρα ωσάν μικρά παιδιά και απόχηρες γυναίκες
τους πήρε το παράπονο να ιδούν τα γονικά τους· 290
και πώς να μη το επιθυμούν με τόσα που υποφέρουν;
Ο άνθρωπος αδημονεί κι ένα φεγγάρι αν μείνει,
μακράν απ᾽ την γυναίκα του, στο πλοίον αν τον κλείσαν
χειμώνος άνεμοι κακοί και θάλασσ᾽ αγριωμένη.
Κι εμάς ο χρόνος ένατος στον κύκλον του μας ήβρε 295
ακόμη εδώ να μένομεν· για τούτο εγώ δεν ψέγω
τους Αχαιούς που αδημονούν, αλλ᾽ όμως είν᾽ αισχύνη
πολύν να έμεινες καιρόν και άδειος να γυρίσεις.
Λάβετε, ω φίλ᾽, υπομονήν και καρτερείτε ολίγο
να ιδούμ᾽ εάν του Κάλχαντος τα ρήματ᾽ αληθεύσουν. 300
Είναι στον νουν μας ζωντανά και μάρτυρες είσθ᾽ όλοι
όσους δεν πήρε ο θάνατος, οπόταν στην Αυλίδα —
χθες ή προχθές μου φαίνεται— συνάζονταν τα πλοία
των Αχαιών καταστροφήν να φέρουν εις τους Τρώας·
κι εμείς στους ιερούς βωμούς, όπου μια βρύση εκύλα 305
κάτω απ᾽ ωραίον πλάτανον τα όμορφα νερά της,
των αθανάτων καίαμεν εξαίσιες εκατόμβες·
μέγα σημάδι εφάνη εκεί, μαύρος σαν αίμα δράκος,
τέρας που έβγαλε στο φως ο ίδιος ο Κρονίδης,
από το βάθος του βωμού στον πλάτανον εχύθη. 310
Εκεί φωλιάζαν σπούργιτες, αφτέρωτα πουλάκια
εις το υψηλότατο κλαδί κρυμμένα μες στα φύλλα
οκτώ, κι ενάτ᾽ η μάνα τους που τα ᾽χε γεννημένα.
Τα ᾽τρωγε αυτός που έτριζαν ελεεινά και γύρω
πετούσε η μάνα κλαίοντας τα τέκνα της κι ο δράκος 315
᾽στράφη, ετινάχθη κι έπιασεν απ᾽ το φτερό κι εκείνην·
και αφού τα τέκνα όλά ᾽φαγε και ακόμη την μητέρα,
θαύμα τον έστησε ο θεός οπού τον είχε δείξει·
εκεί τον πέτρωσ᾽ ο υιός του κρυπτοβούλου Κρόνου·
κι εμείς όλοι απορούσαμε σ᾽ αυτό που εγίνη εμπρός μας· 320
κι ως ήλθαν ξάφνου ανάμεσα στες θείες εκατόμβες
τέρατα τόσα φοβερά, τον λόγον πήρε ο Κάλχας:
«Πώς όλοι στέκεσθ᾽ άφωνοι; Το μέγ᾽ αυτό σημείον
ο Ζευς μας το ᾽δειξε ο σοφός, κι ό,τι δηλοί θα γίνει
με τους καιρούς, αλλ᾽ ένδοξο θα μείνει στον αιώνα· 325
καθώς τα τέκνα όλά ᾽φαγε και την μητέρα εκείνος,
οκτώ, κι ενάτη ήταν αυτή που τα ᾽χε γεννημένα,
κι εμείς θα πολεμήσομεν αυτού χρόνους εννέα,
και η πόλις η πλατύδρομη στον δέκατον θα πέσει».
Αυτά μας έλεγε και ιδού που τώρα γίνοντ᾽ όλα. 330
Και, ω μεγαλόψυχοι Αχαιοί, να μείνετε σας λέγω,
ωσότου να πατήσομε τους πύργους του Πριάμου».
Είπε και όλοι εφώναξαν και τρομερά τα πλοία
απ᾽ την βοήν των Αχαιών ως πέρα ηχολογήσαν,
τόσον εις όλους άρεσαν οι λόγοι του Οδυσσέως. 335
Τότ᾽ είπεν ο Γερήνιος ο Νέστωρ ιππηλάτης:
«Ωιμέ, να συναθροίζεσθε και να δημηγορείτε,
ως θα ᾽καναν ανήλικα και απόλεμα παιδία!
Λοιπόν οι συμφωνίες μας κι οι όρκοι τι θα γίνουν;
Θε να καούν οι συμβουλές κι οι γνώμες των ηρώων, 340
οι αγνές σπονδές και των χεριών που εδώκαμεν η πίστις;
Λογομαχούμεν μάταια και τρόπον να σωθούμε,
τόσους καιρούς που ᾽μεθα εδώ δεν έχομ᾽ έβρει ακόμη·
και συ Ατρείδη πάλι ως πριν ασάλευτος στην γνώμην,
συ των Αργείων αρχηγός να είσαι εις τους αγώνες, 345
κι άφησ᾽ εκείνοι να χαθούν, ένας ή δύο που χώρια
βουλεύονται απ᾽ τους Αχαιούς, και του κακού κοπιάζουν,
στο Άργος να γυρίσομεν πριν μάθομ᾽ αν αλήθεια
ή ψέμα θα ᾽ν᾽ η υπόσχεση του αιγιδοφόρου Δία.
Ναι, λέγ᾽ ότι την έδωκεν ο υπέρτατος Κρονίδης 350
αστράφτοντας στα δεξιά με φανερά σημεία
την ώραν όπου ανέβαιναν στα γρήγορα καράβια
οι Αργείοι μαύρον θάνατον να φέρουν εις τους Τρώας.
Όθεν κανείς ας μη βιασθεί να γύρει στην πατρίδα,
πριν λάβει στες αγκάλες του γυναίκ᾽ ανδρός της Τροίας, 355
και δικαιωθούν οι στεναγμοί κι οι πόνοι της Ελένης·
και αν κάποιος θέλει φοβερά να γύρει στην πατρίδα
το χέρι στο κακόστρωτο κρεβάτι του ας απλώσει,
και πριν των άλλων γρήγορα θα κακοθανατίσει.
Αλλά και ατός σου, κύριε, σκέψου καλά και σ᾽ άλλον 360
πείθου και λόγον που θα ειπώ μη τον καταφρονέσεις·
κατά φυλές να χωρισθούν και κατά γέν᾽ οι άνδρες,
ώστε φυλή να βοηθεί φυλήν και γένος γένος.
Και αν τούτο κάμεις κι οι Αχαιοί στον λόγον σου υπακούσουν,
των αρχηγών και των λαών θα ιδείς ποιος είναι ανδρείος 365
και ποιος δειλός, ως χωριστά θα πολεμά καθένας·
θα ιδείς αν είναι από θεού την πόλιν να μη πάρεις
ή από δειλίαν των ανδρών και αμάθειαν του πολέμου».
Τότε σ᾽ αυτόν απάντησεν ο κραταιός Ατρείδης:
«Στες συμβουλές πόσο νικάς τους Αχαιούς, ω γέρε! 370
πατέρα Δία και Αθηνά και Απόλλων, ω θεοί μου,
αν είχα δέκα ωσάν εσέ συμβούλους στο πλευρό μου·
στην δύναμίν μας γρήγορα η πόλις του Πριάμου
θα έσκυφτε, και χαλασμός κι ερμιά θα την πλακώναν.
Αλλά μ᾽ εταλαιπώρησεν ο υπέρτατος Κρονίδης, 375
που σ᾽ έχθρες αδιόρθωτες και σ᾽ έριδες μ᾽ εμπλέκει·
ότι ελογομαχήσαμεν εγώ και ο Πηλείδης
χάριν της κόρης και βαρύς εδείχθηκα εγώ πρώτος·
αλλ᾽ αν ομογνωμήσομε και παλ᾽ εμείς οι δύο,
δε θε ν᾽ αργήσει ουδέ στιγμήν ο όλεθρος των Τρώων. 380
Τώρα θα γευματίσετε, κατόπι αρματωθείτε·
σιάσετε τες ασπίδες σας τροχίσετε τες λόγχες·
άφθονην δώσετε τροφήν στα γρήγορα πουλάρια,
τ᾽ αμάξια θεωρήσετε, με τούτο στην καρδιά σας,
που θα κρατούμε ολήμερα τον φονικόν αγώνα 385
και δεν θα έχει ο πόλεμος ξανάσασμα κανένα
ως να ᾽λθ᾽ η νύκτα την ορμήν να κόψει των ανδρείων·
στα στήθη σας και το λουρί της κυκλωτής ασπίδος
θα ιδρώσει και το χέρι σας στην λόγχην θ᾽ αποκάμει,
και θα ιδρώσουν τ᾽ άλογα στ᾽ αμάξι τανυσμένα. 390
Κι αν απ᾽ τον πόλεμον μακράν εις τα κυρτά καράβια
μείνει κανείς και τον ιδώ, να μην ελπίσει εκείνος
που δεν θα γίνει σπάραγμα των όρνεων και των σκύλων». 393
Είπε και όλοι εβόησαν, καθώς βοά το κύμα
από του Νότου την ορμήν επάνω σ᾽ ακρωτήρι, 395
που βγαίνει εμπρός στην θάλασσαν και πάντοτε το δέρνουν
τα κύματ᾽ όπως έρχονται απ᾽ όλους τους ανέμους.
Τα πλήθη τότ᾽ εσκόρπισαν τριγύρω στα καράβια,
φωτιά στες σκηνές άναψαν κι εκάθισαν να φάγουν·
κι εις έναν από τους θεούς θυσίαζε ο καθένας 400
κι εύχονταν νά ᾽βγει ζωντανός απ᾽ τον φρικτόν αγώνα·
αλλά βόδι πεντάχρονον ο μέγας Αγαμέμνων
παχύτατο εθυσίασε του φοβερού Κρονίδη,
και των Παναχαιών εκεί τους γέροντας καλούσε
και πρώτιστα τον Νέστορα και τον Ιδομενέα, 405
τους δυο κατόπιν Αίαντες, και τον Τυδείδην, κι έκτον
τον Οδυσσέα, πόμοιαζε στην γνώση με τον Δία,
και μόνος αυτοκάλεστος του ήλθεν ο γενναίος
Μενέλαος που εγνώριζε πόσες φροντίδες είχε·
και αφού στο βόδι ολόγυρα επήραν τα κριθάρια, 410
άρχισ᾽ ο Ατρείδης την ευχήν: «Υπέρτατε Κρονίδη,
ένδοξε, μαυρονέφελε, εγκάτοικε του αιθέρος,
δώσε πριν πέσει ο ήλιος και το σκοτάδι φθάσει
χάμω στην γην το μέγαρον να ρίξω του Πριάμου
ασβολωτό και στη φωτιά τες πύλες του να λιώσω, 415
και τον Εκτόρειον θώρακα με το σπαθί να σχίσω
στα αιματωμένα στήθη του, κι επίστομα στην σκόνη
γύρω του σύντροφοι πολλοί το χώμα να δαγκάσουν».
Είπε, αλλ᾽ ο Δίας την ευχήν δεν έστεργε, κι εδέχθη
την προσφοράν και δυνατόν του ετοίμαζεν αγώνα· 420
και αφού τες ευχές έκαμαν κι ερίξαν τα κριθάρια,
τον τράχηλον του εσήκωσαν, το σφάξαν και το γδάραν,
και αφού χωρίσαν τα μεριά με διπλωτό κνισάρι
τα σκέπασαν κι επάνω των ωμά κομμάτια θέσαν·
και αυτά με σχίζες άφυλλες εκαίαν, και τα σπλάχνα 425
εσούβλισαν και στην φωτιάν επάνω τα κρατούσαν·
και αφού καήκαν τα μεριά κ εγεύθηκαν τα σπλάχνα
ελιάνισαν τα επίλοιπα, τα επέρασαν στες σούβλες,
και αφού με τέχνην τα ᾽ψησαν απ᾽ την φωτιά τα πήραν.
Κι άμ᾽ απ᾽ τον κόπον έπαυσαν, κι ετοίμασαν το γεύμα, 430
έτρωγαν κι όλ᾽ ισόμοιρα χαρήκαν το τραπέζι,
και άμα εφάγαν κι έπϊαν όσ᾽ ήθελε η ψυχή τους,
ο Νέστωρ είπε προς αυτούς: «Ατρείδη βασιλέα,
με ομιλίες τον καιρό μη τρίβομ᾽ εδώ πέρα,
και ανάγκη είναι ν᾽ αρχίσομε χωρίς αργοπορίαν 435
το έργον τούτο, που ο θεός μας έδωκε στο χέρι·
και οι κήρυκες των Αχαιών τα χαλκοφόρα πλήθη
ας κράξουν να συναθροισθούν απ᾽ όλα τα καράβια,
κι εμείς ας πάμε όλοι μαζί στο στράτευμα τριγύρω
στα στήθη των ν᾽ ανάψομεν την λύσσαν του πολέμου». 440
Αυτά είπεν ο γέροντας, και ο μέγας Αγαμέμνων
τους ψηλοφώνους κήρυκες παράγγειλε να κράξουν
στον πόλεμον των Αχαιών τ᾽ αντρειωμένα πλήθη
και γρήγορα στο κήρυγμα συναθροιζόνταν όλοι.
Τους διαχωρίζαν με σπουδήν οι βασιλείς οι θείοι 445
με τον Ατρείδη κι η Αθηνά στην μέσ᾽ η γλαυκομάτα
με ατίμητην, αγέραστην, αθάνατην αιγίδα·
που εκατόν κρόσες γύρω της ολόχρυσες κρεμόνταν,
καλοπλεγμένες κι εκατόν αξίζει βόδια η μία·
με αυτήν περνούσε ως αστραπή των Αχαιών τα πλήθη 450
και τ᾽ άναφτε κι εγέμιζε τα στήθη τους ανδρείαν
να μάχονται να πολεμούν και παύσιν να μη θέλουν.
Και αγάπησαν τον πόλεμον καλύτερα ή να γύρουν
με τα βαθιά καράβια τους, στην ποθητήν πατρίδα. 454


Νέα επίκληση Μουσών για τον Κατάλογο των Νηών

Ἔσπετε νῦν μοι Μοῦσαι Ὀλύμπια δώματ᾽ ἔχουσαι—
ὑμεῖς γὰρ θεαί ἐστε, πάρεστέ τε, ἴστέ τε πάντα, 485
ἡμεῖς δὲ κλέος οἶον ἀκούομεν οὐδέ τι ἴδμεν—
οἵ τινες ἡγεμόνες Δαναῶν καὶ κοίρανοι ἦσαν·
πληθὺν δ᾽ οὐκ ἂν ἐγὼ μυθήσομαι οὐδ᾽ ὀνομήνω,
οὐδ᾽ εἴ μοι δέκα μὲν γλῶσσαι, δέκα δὲ στόματ᾽ εἶεν,
φωνὴ δ᾽ ἄρρηκτος, χάλκεον δέ μοι ἦτορ ἐνείη, 490
εἰ μὴ Ὀλυμπιάδες Μοῦσαι, Διὸς αἰγιόχοιο
θυγατέρες, μνησαίαθ᾽ ὅσοι ὑπὸ Ἴλιον ἦλθον·
ἀρχοὺς αὖ νηῶν ἐρέω νῆάς τε προπάσας. 494

ο Ι. Πολυλάς και πάλι αποδίδει:

Μούσες, του Ολύμπου κάτοικες, διδάξετέ με τώρα —
είσθε θεές και βρίσκεσθε παντού και ηξεύρετ᾽ όλα, 485
τίποτ᾽ εμείς δεν ξεύρομεν, την φήμην μόνο ακούμε,—
των Δαναών οι βασιλείς και οι άρχοι τίνες ήσαν·
του πλήθους τα ονόματα να ειπώ δεν θα ημπορούσα
εγώ κι αν δέκα στόματα κι αν δέκα γλώσσες είχα,
κι αν είχ᾽ ασύντριφτην φωνήν και χάλκινα τα στήθη· 490
μόνον οι κόρες του Διός αιγιδοφόρου, οι Μούσες
Ολυμπιάδες θα ᾽λεγαν πόσοι στην Τροίαν ήλθαν·
αλλά θα ειπώ τους αρχηγούς και όλα τα καράβια. 494

Σχόλια του J. La Roche στο αρχαίο κείμενο:

298 δηρόν: δηρός -ή -όν = μακρός, μακροχρόνιος. Συχνά το ουδ. κείται ως επίρρημα.
303 Αυλίς λιμήν Βοιωτίας προς την Χαλκίδα, νυν λέγεται Βαθύ. Αυτού συνηθροίσθησαν οι Έλληνες πριν εκπλεύσωσιν εις Τροίαν. Αυτόθεν και ο Αγησίλαος επισήμως ήθελε θύσας να εκπλεύση εις Ασίαν, αλλ' εκωλύθη υπό των Βοιωταρχών. Ξεν.Ελλ. ΙΙΙ,4.3.
307 υπό πλατανίστω: επί Παυσανίου εν τω εν Αυλίδι ναώ της Αρτέμιδος εφυλάττετο τεμάχιόν τι της πλατάνου ταύτης, εδεικνύετο δε και η πηγή, πλησίον της οποίας ήτο η πλάτανος. Παυσ. ΙΧ 19,7.
308 σήμα: σημείον δράκων: εκ του δέρκομαι, όπως όφις εκ της ρίζης οπ. Ούτω λέγεται ο όφις διά το διαπεραστικόν αυτού βλέμμα.
321 πέλωρ, πέλωρον = τέρας, τεράστιον πράγμα. Εντεύθεν τα επίθ. πέλωρος και πελώριος.
336 Γερήνιος: Ότε ο Ηρακλής κατέστρεψε την Πύλον ο Νέστωρ παις ών κατέφυγεν εις την Γερηνίαν ή τα Γέρηνα, πόλιν του Μεσσηνιακού κόλπου και εκεί ανετράφη. Εντεύθεν το επίθετον αυτού Γερήνιος.
355 τινα: κάποιος, τ.έ. έκαστος. Αι γυναίκες πόλεως κυριευομένης απήγοντο ως δούλαι (Ζ 455, Ι 594), όθεν η άγροικος και σύμφωνος προς τας ορμάς κοινού στρατιωτου έκφρασις του Νέστορος σημαίνει απλώς: πριν κυριεύσητε την Ίλιον.
356 ορμήματα: δεν σημαίνει κόπους, αλλά σκέψεις, συλλογαίς (πρβλ. ορμαίνω = διαλογίζομαι), της Ελένης περί της παρούσης καταστάσεώς της, τύψεις δηλ. της συνειδήσεως, ότε ανελογίζετο τον φοβερόν πόλεμον και το πιθανόν αυτού αποτέλεσμα.
371: Είναι συχνός τύπος ευχής, καθ' όν τρεις θεούς επικαλούνται συνήθως επί ανεκπληρώτων πραγμάτων. Δ 288, Η 132, Π 97.
381 άριστον: παρ' Ομήρω είναι το πρωινόν φαγητόν γινόμενον μικρόν μετά την ανατολήν, δείπνον δ' είναι το κύριον γεύμα το περί την μεσημβρίαν, ή και ενωρίτερον ή βραδύτερον, αν ήτο τις ανάγκη, όπως ενταύθα η μάχη. τέλος δόρπον είναι το εσπερινόν φαγητόν.
409 αδελφεός: ο Όμηρος έχει αδελφεός (όχι αδελφός), κασιγνήτη (όχι αδελφή), επίσης δένδρεον (όχι δένδρον).
414 μέλαθρον: είναι η μεγάλη δοκός η βαστάζουσα την στέγην, έπειτα δε σημαίνει την στέγην και την όλην οικίαν. Παράγεται εκ του μελαίνομαι. Ήτο δε όντως καπνισμένη η στέγη.
415 αιθαλόεν: υπό καπνού μαυρισμένον, υπό του πυρός, το οποίον εντός είδους τινός πυραύνου ανήπτετο προς φωτισμόν και θέρμανσιν (τ 64).
417 ρωγαλέος = κατασχισμένος. εκ του ρωξ - ρωγός (= σχισμάδα) ό εκ του ρήγνυμι.
426 αμπείραντες: αφού επέρασαν αυτά εις τους οβελούς.
Ηφαίστοιο = πυρός. Πρβλ. Ι 468, Ρ 88, Ψ 33, κείται δηλ. ο θεός αντί του στοιχείου αυτού, όπως Αμφιτρίτη μ 97 = θάλασσα. Άρης = πόλεμος. Αφροδίτη χ 444 = έρως. Αχελώος = ύδωρ Ευρ. Βακχ. 675.
484: Επί μεγάλων απαριθμήσεων, όπου απαιτείται ακρίβεια, και επί διηγήσεως σπουδαίων συμβάντων ο ποιητής επικαλείται τας Μούσας, ίνα βοηθήσωσι την μνήμην του, Λ 218, Ξ 508, Π 112.

Τα σχόλια από την έκδοση Παπαδήμα: Ομήρου Ιλιάς Α. Καραπαναγιώτου (1893).

η Ήρα αγαπάει πιο πολύ τις Μυκήνες άρα και τους Αχαιούς

συζυγικό καυγαδάκι (δώ βέβαια με τον Δία) μια παλαιά ιστορία!

Ιλιάς Δ Ὁρκίων σύγχυσις. Ἀγαμέμνονος ἐπιπώλησις.

Οἱ δὲ θεοὶ πὰρ Ζηνὶ καθήμενοι ἠγορόωντο
χρυσέῳ ἐν δαπέδῳ, μετὰ δέ σφισι πότνια Ἥβη
νέκταρ ἐῳνοχόει· τοὶ δὲ χρυσέοις δεπάεσσι
δειδέχατ᾽ ἀλλήλους, Τρώων πόλιν εἰσορόωντες.
αὐτίκ᾽ ἐπειρᾶτο Κρονίδης ἐρεθιζέμεν Ἥρην 5
κερτομίοις ἐπέεσσι, παραβλήδην ἀγορεύων·
«δοιαὶ μὲν Μενελάῳ ἀρηγόνες εἰσὶ θεάων,
Ἥρη τ᾽ Ἀργείη καὶ Ἀλαλκομενηῒς Ἀθήνη.
ἀλλ᾽ ἤτοι ταὶ νόσφι καθήμεναι εἰσορόωσαι
τέρπεσθον· τῷ δ᾽ αὖτε φιλομμειδὴς Ἀφροδίτη 10
αἰεὶ παρμέμβλωκε καὶ αὐτοῦ κῆρας ἀμύνει·
καὶ νῦν ἐξεσάωσεν ὀϊόμενον θανέεσθαι.
ἀλλ᾽ ἤτοι νίκη μὲν ἀρηϊφίλου Μενελάου·
ἡμεῖς δὲ φραζώμεθ᾽ ὅπως ἔσται τάδε ἔργα,
ἤ ῥ᾽ αὖτις πόλεμόν τε κακὸν καὶ φύλοπιν αἰνὴν 15
ὄρσομεν, ἦ φιλότητα μετ᾽ ἀμφοτέροισι βάλωμεν.
εἰ δ᾽ αὖ πως τόδε πᾶσι φίλον καὶ ἡδὺ γένοιτο,
ἤτοι μὲν οἰκέοιτο πόλις Πριάμοιο ἄνακτος,
αὖτις δ᾽ Ἀργείην Ἑλένην Μενέλαος ἄγοιτο.»
Ὣς ἔφαθ᾽, αἱ δ᾽ ἐπέμυξαν Ἀθηναίη τε καὶ Ἥρη· 20
πλησίαι αἵ γ᾽ ἥσθην, κακὰ δὲ Τρώεσσι μεδέσθην.
ἤτοι Ἀθηναίη ἀκέων ἦν οὐδέ τι εἶπε,
σκυζομένη Διὶ πατρί, χόλος δέ μιν ἄγριος ᾕρει·
Ἥρῃ δ᾽ οὐκ ἔχαδε στῆθος χόλον, ἀλλὰ προσηύδα·
«αἰνότατε Κρονίδη, ποῖον τὸν μῦθον ἔειπες· 25
πῶς ἐθέλεις ἅλιον θεῖναι πόνον ἠδ᾽ ἀτέλεστον,
ἱδρῶ θ᾽ ὃν ἵδρωσα μόγῳ, καμέτην δέ μοι ἵπποι
λαὸν ἀγειρούσῃ, Πριάμῳ κακὰ τοῖό τε παισίν.
ἕρδ᾽· ἀτὰρ οὔ τοι πάντες ἐπαινέομεν θεοὶ ἄλλοι.»
Τὴν δὲ μέγ᾽ ὀχθήσας προσέφη νεφεληγερέτα Ζεύς· 30
«δαιμονίη, τί νύ σε Πρίαμος Πριάμοιό τε παῖδες
τόσσα κακὰ ῥέζουσιν, ὅ τ᾽ ἀσπερχὲς μενεαίνεις
Ἰλίου ἐξαλαπάξαι ἐϋκτίμενον πτολίεθρον;
εἰ δὲ σύ γ᾽ εἰσελθοῦσα πύλας καὶ τείχεα μακρὰ
ὠμὸν βεβρώθοις Πρίαμον Πριάμοιό τε παῖδας 35
ἄλλους τε Τρῶας, τότε κεν χόλον ἐξακέσαιο.
ἕρξον ὅπως ἐθέλεις· μὴ τοῦτό γε νεῖκος ὀπίσσω
σοὶ καὶ ἐμοὶ μέγ᾽ ἔρισμα μετ᾽ ἀμφοτέροισι γένηται.
ἄλλο δέ τοι ἐρέω, σὺ δ᾽ ἐνὶ φρεσὶ βάλλεο σῇσιν·
ὁππότε κεν καὶ ἐγὼ μεμαὼς πόλιν ἐξαλαπάξαι 40
τὴν ἐθέλω ὅθι τοι φίλοι ἀνέρες ἐγγεγάασι,
μή τι διατρίβειν τὸν ἐμὸν χόλον, ἀλλά μ᾽ ἐᾶσαι·
καὶ γὰρ ἐγὼ σοὶ δῶκα ἑκὼν ἀέκοντί γε θυμῷ·
αἳ γὰρ ὑπ᾽ ἠελίῳ τε καὶ οὐρανῷ ἀστερόεντι
ναιετάουσι πόληες ἐπιχθονίων ἀνθρώπων, 45
τάων μοι περὶ κῆρι τιέσκετο Ἴλιος ἱρὴ
καὶ Πρίαμος καὶ λαὸς ἐϋμμελίω Πριάμοιο.
οὐ γάρ μοί ποτε βωμὸς ἐδεύετο δαιτὸς ἐΐσης,
λοιβῆς τε κνίσης τε· τὸ γὰρ λάχομεν γέρας ἡμεῖς.»
Τὸν δ᾽ ἠμείβετ᾽ ἔπειτα βοῶπις πότνια Ἥρη· 50
«ἤτοι ἐμοὶ τρεῖς μὲν πολὺ φίλταταί εἰσι πόληες,
Ἄργός τε Σπάρτη τε καὶ εὐρυάγυια Μυκήνη· 52
τὰς διαπέρσαι, ὅτ᾽ ἄν τοι ἀπέχθωνται περὶ κῆρι·
τάων οὔ τοι ἐγὼ πρόσθ᾽ ἵσταμαι οὐδὲ μεγαίρω.
εἴ περ γὰρ φθονέω τε καὶ οὐκ εἰῶ διαπέρσαι, 55
οὐκ ἀνύω φθονέουσ᾽, ἐπεὶ ἦ πολὺ φέρτερός ἐσσι.
ἀλλὰ χρὴ καὶ ἐμὸν θέμεναι πόνον οὐκ ἀτέλεστον·
καὶ γὰρ ἐγὼ θεός εἰμι, γένος δέ μοι ἔνθεν ὅθεν σοί,
καί με πρεσβυτάτην τέκετο Κρόνος ἀγκυλομήτης,
ἀμφότερον, γενεῇ τε καὶ οὕνεκα σὴ παράκοιτις 60
κέκλημαι, σὺ δὲ πᾶσι μετ᾽ ἀθανάτοισιν ἀνάσσεις.
ἀλλ᾽ ἤτοι μὲν ταῦθ᾽ ὑποείξομεν ἀλλήλοισι,
σοὶ μὲν ἐγώ, σὺ δ᾽ ἐμοί· ἐπὶ δ᾽ ἕψονται θεοὶ ἄλλοι
ἀθάνατοι· σὺ δὲ θᾶσσον Ἀθηναίῃ ἐπιτεῖλαι
ἐλθεῖν ἐς Τρώων καὶ Ἀχαιῶν φύλοπιν αἰνήν, 65
πειρᾶν δ᾽ ὥς κε Τρῶες ὑπερκύδαντας Ἀχαιοὺς
ἄρξωσι πρότεροι ὑπὲρ ὅρκια δηλήσασθαι.»
Ὣς ἔφατ᾽, οὐδ᾽ ἀπίθησε πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε·
αὐτίκ᾽ Ἀθηναίην ἔπεα πτερόεντα προσηύδα·
«αἶψα μάλ᾽ ἐς στρατὸν ἐλθὲ μετὰ Τρῶας καὶ Ἀχαιούς, 70
πειρᾶν δ᾽ ὥς κε Τρῶες ὑπερκύδαντας Ἀχαιοὺς
ἄρξωσι πρότεροι ὑπὲρ ὅρκια δηλήσασθαι.»

o Ι. Πολυλάς μεταφέρει:

Σύνοδον είχαν οι θεοί στο πλάγι του Κρονίδη,
στο δώμα το χρυσόστρωτον και τους κερνούσε η θεία
Ήβη το νέκταρ και φαιδροί με τα χρυσά ποτήρια
αντιπροπίναν κι έβλεπαν την πόλιν του Πριάμου.
Και να πειράξ᾽ ηθέλησε την Ήραν ο Κρονίδης 5
και λόγον είπε ανάσκεπον πικρά να την κεντήσει:
«Δύο θεές είναι, θαρρώ, βοηθοί του Μενελάου,
η Άργισσ᾽ Ήρα κ η Αθηνά, η σώστρα των ανδρείων·
αλλά κάθονται ανάμερα και τέρπονται να βλέπουν·
τον άλλον η φιλόγελη θεά τον παραστέκει 10
η Αφροδίτη και κακό να πάθει δεν αφήνει·
και ιδού τώρα τον έσωσε στην ώρα του θανάτου·
αλλ᾽ είναι η νίκη φανερά του ανδρείου Μενελάου.
Και τώρα να σκεφθούμ᾽ εμείς, πώς τούτα θα τελειώσουν
αν πάλιν θα σηκώσουμε φρικτόν πολέμου αγώνα, 15
ή μεταξύ των δυο λαών θα φέρομεν ειρήνην;
Κι αν το δεχθείτε πρόθυμα με την καρδιά σας όλοι,
ας μείν᾽ η πόλις άφθαρτη του γέροντος Πριάμου
κι ας λάβει ο Μενέλαος οπίσω την Ελένην».
Αυτά είπε κι εγόγγυσαν η Αθηνά κι η Ήρα, 20
σιμά καθίζαν κι όλεθρον των Τρώων μελετούσαν
λόγον δεν είπεν η Αθηνά και στον πατέρα Δία
από χολήν εμάνιζεν· αλλ᾽ η χολή στης Ήρας
το στήθος δεν εχώρεσε, και προς εκείνον είπε:
«Τι ΄πες, Κρονίδη τρομερέ; Πώς ν᾽ αφανίσεις θέλεις 25
τους κόπους, τον αγώνα μου, τον ίδρον πόχω ιδρώσει;
Και τ᾽ άλογά μου απόκαμαν, ώσπου να συναθροίσω
τόσον λαόν, στον Πρίαμον κακό και στα παιδιά του;
Κάμε το, αλλ᾽ όμως οι θεοί δεν συμφωνούμεν όλοι».
Εβάρυνε· και «ω τρομερή», της είπεν ο Κρονίδης, 30
«τι σού ΄καμεν ο Πρίαμος και όλ᾽ η γενεά του
κακό μεγάλο να οργισθείς και τόσο να μανίζεις,
να εξολοθρεύσεις έρριζα την πυργωμένην Τροίαν;
Τες πύλες της αν δεν διαβείς και τα υψηλά της τείχη,
ωμόν να φας τον Πρίαμον και τα παιδιά του κι όλους 35
τους Τρώες, δεν γιατρεύεται το πάθος που σε καίει·
κάμε όπως θέλεις, αλλ᾽ ιδέ μη τούτ᾽ η διαφορά μας
κάποτε ανάψει πόλεμον κακόν ανάμεσόν μας·
κι έν᾽ άλλο ακόμα θα σου ειπώ, να το φυλάξει ο νους σου·
εάν ποτέ προθυμηθώ να εξολοθρεύσω πόλιν, 40
όπου τυχαίνουν άνθρωποι να ζουν αγαπητοί σου,
μη στην οργήν μου αντισταθείς, αλλ᾽ άφησε να κάμω·
κι εγώ σου την απάφησα με πόνον της ψυχής μου·
και από τες χώρες των θνητών ανθρώπων, όσες είναι
κάτω από τ᾽ άστρα τ᾽ ουρανού και από το φως του ηλίου, 45
ολόψυχα επροτίμησα την Ίλιον την θείαν,
τον Πρίαμον και τον λαόν του δυνατού Πριάμου,
ότι ποτέ δεν έλειψε τραπέζι απ᾽ τον βωμόν μου,
σπονδή και κνίσσα, οι προσφορές που των θεών ανήκουν».
Κι η μεγαλόφθαλμη θεά του απάντησεν η Ήρα: 50
« Απ᾽ όλες υπεραγαπώ τρεις χώρες εις τον κόσμον·
το Άργος, την πλατύδρομην Μυκήνην και την Σπάρτην·
κατάστρεψέ τες, αν ποτέ κινήσουν την οργήν σου·
δεν θα με ιδείς να υπερμαχώ γι᾽ αυτές ή να γογγύζω,
ότι δεν θα κατόρθωνα ποσώς να σ᾽ αντισκόψω, 55
όσα κι αν έκανα, επειδή πολύ ᾽σαι ανώτερός μου·
αλλά και συ τους κόπους μου να χάσω μη θελήσεις,
ότι κι εγώ είμαι θεός κι απ᾽ την δικήν σου ρίζαν,
εγώ η σεβαστότερη του Κρόνου θυγατέρα
και από το γένος ένδοξη και ότ᾽ είμαι ομόκλινή σου, 60
και συ ᾽σαι πρώτος βασιλεύς των αθανάτων όλων·
αλλά τώρ᾽ ας συγκλίνομεν, εγώ προς σε και πάλιν
συ προς εμέ κι όλ᾽ οι θεοί θα μάς ακολουθήσουν·
συ στείλ᾽ ευθύς την Αθηνάν στων Αχαιών και Τρώων
τ᾽ αντίμαχα στρατεύματα, να εφεύρει εκείνη τρόπον 65
ώστε τους όρκους πρότερον να παραβούν οι Τρώες,
προσβάλλοντας τους Αχαιούς που επαίρονται στην νίκην».
Σ᾽ αυτά επείσθη των θεών και ανθρώπων ο πατέρας
κι εστράφη προς την Αθηνάν: « Κατέβα ευθύς» τής είπε,
«στ᾽ αντίμαχα στρατεύματα των Αχαιών και Τρώων, 70
κάμε τους όρκους πρότερον να παραβούν οι Τρώες,
προσβάλλοντας τους Αχαιούς που επαίρονται στην νίκην».

Σχόλια του J. La Roche στο αρχαίο κείμενο:

Η ραψωδία αύτη στενώτατα συνδέεταιπρος την Γ εν τα΄τη μεν ο Μενέλαος ενίκησε τονΠάριν και οι Αχαιοί απαιτούσι την Ελένην κατά τας συνθήκας, κατά δε την αρχήν της Δ οι θεοί από του Ολύμπου θεαταί παραστάντες της μονομαχίας ήδη βουλεύονται, αν θ' αποδοθή η Ελένη και θα σωθή η Τροία ή θα συγχυσθώσιν οι όπρκοι και θα εξακολουθήση ο πόλεμος μέχρις αλώσεως της Τροίας.
1-85: Συνέδριον των θεών. Αποστέλλεται η Αθηνά, ίναωθήση τους Τρώας εις παρασπόνδησιν.
2 Ήβη: εν τη Ιλιάδι είναι άγαμος, διό εν τω ουρανώ εκτελεί υπηρεσίας, τας οποίας μεταξύ των ανθρώπων άγαμοι εκτελούσιν, οινοχοεί, λούει Ε 905 πρβλ. Ε 722. Τουναντίον εν υπόπτω τινί χωρίω της Οδυσσείας (λ 603) λέγεται σύζυγος Ηρακλέους. Είναι θυγάτηρ του Διός και της Ήρας. Είναι προσωποποίησις της ήβης, της νεότητος.
6 παραβλήδην αγορεύων: παραβάλλειν (δηλ. λόγον) σημαίνει: ρίπτω προσέτι λόγον, υπαινίσσομαι. Ώστε παραβλήδην αγορεύων = αινικτικώς, σκωπτικώς ομιλών. Ο Ζευς ήθελε να ερεθίση την Ήραν ομιλών ειρωνικώς ή σκωπτικώς. Αληθώς δε η εν τοις επομένοις παραβολή της Ήρας και Αθηνάς προς την Αφροδίτην είναι ουκ ολίγον πειρακτική· πειρακτική δ' είναι και η ιδέα περί ενδεχομένηε ειρηνεύσεως των διαμαχομένων.
7 δοιαί: ο Μενέλαος έχει δύο και ισχυράς προστάτιδας, ο Αλέξανδρος μίαν και ασθενή· αλλ' εκείναι αμέριμνοι κάθηνται εδώ ως θεαταί, ενώ αυτή φροντίζει περί αυτού πάντοτε και ήδη τον έσωσε. Το δοιαί μετ' εμφάσεως προετάχθη κατ' αντιθεσιν προς την μία προστάτιδα του Πάριδος.
8 Αργείη και Αλαλκομενηίς: καλούνται, διότι παλαιότατα κυρία έδρα της λατρείας της Ήρας μεν ήτο το Άργος, της Αθηνάς δε αι Αλαλκομεναί της Βοιωτίας. Κατ' άλλους δε Αλαλκομενηίς = αλαλκούσα, αποκρούουσα, διότι η Αθηνά ήτο πολεμική θεά.
10 τω: εκείνω, δηλ. τω Αλεξάνδρω. Δεν αναφέρει το όνομά του, διότι οι θεοί είχον παραστή θεαταί της μονομαχίας και ήτο γνωστός.
δ' αύτε: αποτελεί αντίθεσιν προς τας δύο προστάτιδας του Μενελάου.
φιλομμειδής: η αγαπώσα τα μειδιάματα. Είναι επίθετον της Αφροδίτης ευστοχώτατον.
14 όπως έσται: πώς η ιστορία αύτη θα αποβή, καταλήξη, τελειώση, δηλ. τί θα κάμωμεν. Διπλωματικώτατος φαίνεται ενταύθα ο Ζευς διότι μετ' επιφυλάξεως μεν και βραδέως, αλλ' ασφαλώς χωρεί εις τον σκοπόν του, τον όλεθρον δηλ. της Τροίας και ικανοποίησν του Αχιλλέως· διότι ενώ υποκρίνεται τον αμερόληπτον, την περί εξακολουθήσεως του πολέμου απόφασιν επαφίνει εις εκείνους, ών γνωστή ήτο η προς τους Τρώας έχθρα και το φιλοπόλεμον.
17 ει δ' αυ πως: αν δε τυχόν, αν ίσως δε. Ο λέγων σκώπτει· διότι σοβαρώς δεν επιθυμεί την ειρήνευσιν των διαμαχομένων, αλλά τον πόλεμον, ίνα δυνηθή να ικανοποιήση τον Αχιλλέα, το οποίον είχεν υποσχεθή. Σκοπός λοιπόν αυτού είναι μόνον να πειράξη την Ήραν (5) ωσαύτως υποκρίνεται ο Ζευς εν 37, 46, 68. Υποκρίνεται υποχώρησινεις το θέλημα της Ήρας, ενώ είναι και ιδικόν του θέλημα.
τόδε: δηλ. φιλότητα βαλείν (16).
πάσι: εντόνως λέγεται τούτο και η ενίσχυσις της φράσεως διά των συνωνύμων φίλον και ηδύ σκοπίμως γίνονται, ίνα την Ήραν ερεθίσωσι.
28 λαόν αγειρούση: η Ήρα λοιπόν περιήλθε την Ελλάδα όλην, ίνα πείση αυτούς να εκστρατεύσουν, βεβαίως δε υπό μορφήν ανθρώπου.
κακά: προς όλεθρον. Είναι κατ' αιτιατικήν παράθεσις της όλης προτάσεως και δη του λαόν αγειρούση, όπως Γ 50.
31 δαιμονίη: ενταύθα = η υπό της εμπαθείας τετυφλωμένη. όρα Α 561.
43 εκών αέκοντί γε θυμώ: ουχί μεν διά της βίας, αλλά χωρίς να θέλω, ή όχι με ευχαρίστησίν μου. Είναι οξύμωρον. Ο Ζευς προσποιείται, ότι άκων δέχεται να καταστραφεί η Τροία χάριν της Ήρας, ενώ προ πολλού έχει αποφασίσει αυτό. Υ 306.
47 ευμμελίω = έχων καλόν δόρυ. Επειδή εκ του δένδρου μελίη εγίνοντο τα δόρατα, μελίη ελέγετο και το δόρυ. Εντεύθεν το ευμμελίης, ό είναι επίθετον ανδρείων πολεμιστών και καταντά ίσον προς το πολεμικός.
48 δαιτός είσης: του ίσου τ. έ. τού προσήκοντος μέρους τού συμποσίου. Επειδή τα συμπόσια συνωδεύοντο πάντοτε υπό θυσίας, ελάμβανον εξ αυτών οι θεοί το μέρος των. Ούτως οι θεοί κατά τας τότε ιδέας ανελάμβανον υποχρεώσεις και ώφειλον απόδοσιν, πρβλ. α 61.
52: Εν Άργει η Ήρα είχε ναόν μεγαλοπρεπέστατον και ετιμάτο εξόχως, διό και Αργείη λέγεται (8). Και εν Σπάρτη υπήρχε ναός της Αργείης Ήρης. Αι Μυκήναι κατεστράφησαν βραδύτερον υπό των Αργείων. Και αι τρεις κατελήφθησαν υπό των Δωριέων, και κατά τον Σχολ. ενταύθα έχομεν υπαινιγμόν περί της καταλήψεως αυτών υπό των Ηρακλειδών.
55 φθονέω: εμποδίζω. Είπε φθονέω, διότι η ικανοποίησις του πάθους του Διός ηδονή τις, την οποίαν φυσικά η ζηλότυπος Ήρα φθονεί και αποκρούει. 59 πρεσβυτάτην: ουχί μεγίστην κατά την ηλικίαν, αλλ' εντιμοτάτην, μάλιστα τιμωένην, διότι ήτο του Διός σύζυγος και η πρώτη των θυγατέρων (Δήμητρος, Εστίας) του Κρόνου. Είναι κατηγορούμενον του με.
αγκυλομήτης: ούτω λέγεται διά την πανουργίαν του.Εκ του αγκύλος και μήτις. Όρα Β 205.

Τα σχόλια από την έκδοση Παπαδήμα: Ομήρου Ιλιάς Α. Καραπαναγιώτου (1893).

το σχέδιο Διομήδη και Οδυσσέα

ἤ τινα συλήσων νεκύων κατατεθνηώτων;
Μη δια να γδύσεις σώματα νεκρών εβγήκες τώρα;
Κ 387 *

Ὣς ἔφαθ᾽, οἱ δ᾽ ἄρα πάντες ἀκὴν ἐγένοντο σιωπῇ.
τοῖσι δὲ καὶ μετέειπε βοὴν ἀγαθὸς Διομήδης·
«Νέστορ, ἔμ᾽ ὀτρύνει κραδίη καὶ θυμὸς ἀγήνωρ 220
ἀνδρῶν δυσμενέων δῦναι στρατὸν ἐγγὺς ἐόντων,
Τρώων· ἀλλ᾽ εἴ τίς μοι ἀνὴρ ἅμ᾽ ἕποιτο καὶ ἄλλος,
μᾶλλον θαλπωρὴ καὶ θαρσαλεώτερον ἔσται.
σύν τε δύ᾽ ἐρχομένω, καί τε πρὸ ὃ τοῦ ἐνόησεν
ὅππως κέρδος ἔῃ· μοῦνος δ᾽ εἴ πέρ τε νοήσῃ, 225
ἀλλά τέ οἱ βράσσων τε νόος, λεπτὴ δέ τε μῆτις.»
Ὣς ἔφαθ᾽, οἱ δ᾽ ἔθελον Διομήδεϊ πολλοὶ ἕπεσθαι.
ἠθελέτην Αἴαντε δύω, θεράποντες Ἄρηος,
ἤθελε Μηριόνης, μάλα δ᾽ ἤθελε Νέστορος υἱός,
ἤθελε δ᾽ Ἀτρεΐδης δουρικλειτὸς Μενέλαος, 230
ἤθελε δ᾽ ὁ τλήμων Ὀδυσεὺς καταδῦναι ὅμιλον
Τρώων· αἰεὶ γάρ οἱ ἐνὶ φρεσὶ θυμὸς ἐτόλμα.
τοῖσι δὲ καὶ μετέειπεν ἄναξ ἀνδρῶν Ἀγαμέμνων·
«Τυδεΐδη Διόμηδες, ἐμῷ κεχαρισμένε θυμῷ,
τὸν μὲν δὴ ἕταρόν γ᾽ αἱρήσεαι, ὅν κ᾽ ἐθέλῃσθα, 235
φαινομένων τὸν ἄριστον, ἐπεὶ μεμάασί γε πολλοί.
μηδὲ σύ γ᾽ αἰδόμενος σῇσι φρεσὶ τὸν μὲν ἀρείω
καλλείπειν, σὺ δὲ χείρον᾽ ὀπάσσεαι αἰδοῖ εἴκων,
ἐς γενεὴν ὁρόων, μηδ᾽ εἰ βασιλεύτερός ἐστιν.»
Ὣς ἔφατ᾽, ἔδεισεν δὲ περὶ ξανθῷ Μενελάῳ. 240
τοῖς δ᾽ αὖτις μετέειπε βοὴν ἀγαθὸς Διομήδης·
«εἰ μὲν δὴ ἕταρόν γε κελεύετέ μ᾽ αὐτὸν ἑλέσθαι,
πῶς ἂν ἔπειτ᾽ Ὀδυσῆος ἐγὼ θείοιο λαθοίμην,
οὗ πέρι μὲν πρόφρων κραδίη καὶ θυμὸς ἀγήνωρ
ἐν πάντεσσι πόνοισι, φιλεῖ δέ ἑ Παλλὰς Ἀθήνη. 245
τούτου γ᾽ ἑσπομένοιο καὶ ἐκ πυρὸς αἰθομένοιο
ἄμφω νοστήσαιμεν, ἐπεὶ περίοιδε νοῆσαι.»
Τὸν δ᾽ αὖτε προσέειπε πολύτλας δῖος Ὀδυσσεύς·
«Τυδεΐδη, μήτ᾽ ἄρ με μάλ᾽ αἴνεε μήτε τι νείκει·
εἰδόσι γάρ τοι ταῦτα μετ᾽ Ἀργείοις ἀγορεύεις. 250
ἀλλ᾽ ἴομεν· μάλα γὰρ νὺξ ἄνεται, ἐγγύθι δ᾽ ἠώς,
ἄστρα δὲ δὴ προβέβηκε, παροίχωκεν δὲ πλέων νὺξ
τῶν δύο μοιράων, τριτάτη δ᾽ ἔτι μοῖρα λέλειπται.»
Ὣς εἰπόνθ᾽ ὅπλοισιν ἔνι δεινοῖσιν ἐδύτην.
Τυδεΐδῃ μὲν δῶκε μενεπτόλεμος Θρασυμήδης 255
φάσγανον ἄμφηκες —τὸ δ᾽ ἑὸν παρὰ νηῒ λέλειπτο—
καὶ σάκος· ἀμφὶ δέ οἱ κυνέην κεφαλῆφιν ἔθηκε
ταυρείην, ἄφαλόν τε καὶ ἄλλοφον, ἥ τε καταῖτυξ
κέκληται, ῥύεται δὲ κάρη θαλερῶν αἰζηῶν. 259

[...]
τοῖσι δὲ δεξιὸν ἧκεν ἐρωδιὸν ἐγγὺς ὁδοῖο
Παλλὰς Ἀθηναίη· τοὶ δ᾽ οὐκ ἴδον ὀφθαλμοῖσι 275
νύκτα δι᾽ ὀρφναίην, ἀλλὰ κλάγξαντος ἄκουσαν.
χαῖρε δὲ τῷ ὄρνιθ᾽ Ὀδυσεύς, ἠρᾶτο δ᾽ Ἀθήνῃ· 277

Ιλιάς Κ 218-259 κλπ

ο Ι. Πολυλάς μεταφέρει:

Είπε, και όλοι εσίγησαν, άφωνοι εμείναν όλοι·
όσο που λόγον άρχισεν ο δυνατός Τυδείδης:
«Με σπρώχνει, Νέστωρ, η καρδιά κι η ανδρική ψυχή μου 220
να μπω στο εχθρικό στράτευμα που ᾽ναι σιμά των Τρώων.
Αλλά θάρρος θερμότερον θα έπαιρνα και τόλμην,
αν είχα και άλλον σύντροφον· όταν πηγαίνουν δύο,
του ενός συμβαίν᾽ η νόησις να έβρει πριν του άλλου
ό,τι συμφέρει· αλλ᾽ αν το εβρεί και άλλον σιμά δεν έχει, 225
η σκέψις του είναι ισχνότερη και αργότερος ο νους του».
Αυτά ᾽πε, κι ήθελαν πολλοί να τον ακολουθήσουν·
θέλαν οι Αίαντες οι δυο, του Άρη δορυφόροι,
ο Νεστορίδης το ᾽θελε σφοδρώς και ο Μηριόνης,
ήθελεν ο Μενέλαος και ο θείος Οδυσσέας· 230
να εισέλθει και αυτός ήθελε μες στον στρατόν των Τρώων,
ότ᾽ είχε τόλμην πάντοτε η αδάμαστη ψυχή του.
Και προς αυτούς ομίλησεν ο μέγας Αγαμέμνων:
«Τυδείδη πολυαγάπητε, συ διάλεξ᾽ όποιον θέλεις
σύντροφον, τον καλύτερον, και πρόθυμ᾽ είναι τόσοι 235
κι εμπρός μας φανερώθηκαν· πρόσεξε μη το σέβας
σε κάμει τον καλύτερον ν᾽ αφήσεις, και να πάρεις
σύντροφον τον κατώτερον· το γένος μη κοιτάζεις
μηδ᾽ αν βασιλικότερος είναι εις αυτούς κανένας».
Είπε και δια τον αδελφόν Μενέλαον εφοβείτο. 240
Και πάλιν τούς ομίλησεν ο ανδρείος Διομήδης:
«Εάν αφήνετε σ᾽ εμέ να εκλέξω σύντροφόν μου
και πώς θα ελησμονούσα εγώ τον θείον Οδυσσέα,
που τρέχει προθυμότατα η ανδράγαθη καρδιά του
εις κάθε αγώνα, κι η Αθηνά τον έχει αγαπητόν της; 245
Και από τες φλόγες άβλαβοι θα εβγαίναμε και οι δύο,
αν αυτός έλθει, που έχει νουν όσον κανείς δεν έχει».
«Τυδείδη, δεν χρειάζεται», του απάντησ᾽ ο Οδυσσέας,
«μήτε πολύ να μ᾽ επαινείς και μήτε να με ψέγεις,
ότι ομιλείς των Αχαιών, που όλα αυτά γνωρίζουν. 250
Ας πάμε, η νύκτα σώνεται και η χαραυγή σιμώνει,
τ᾽ άστρα επροχώρησαν πολύ, και της νυκτός τα δύο
μέρη επεράσαν κι έμεινε μόλις το τρίτο ακόμη».
Είπαν κι ευθύς εζώσθηκαν όπλα φρικτά κι οι δύο.
Του Διομήδη, π᾽ άφησεν εις την σκηνήν το ξίφος, 255
έδωκεν άλλο δίστομον ο ανδρείος Θρασυμήδης
και ασπίδα· και τον σκέπασε με κράνος χωρίς κώνον
και χωρίς χαίτην, ταύρινον· καταίτυγα το λέγουν·
τα καλ᾽ αγόρια το φορούν της κεφαλής των σκέπην. 259

[...]
Δεξιά του δρόμου ερωδιόν τούς έστειλε σιμά τους
η Αθηνά, και το πουλί τα μάτια τους δεν είδαν 275
εις το σκοτάδι, αλλ᾽ άκουσαν τον ήχον της φωνής του.
Ο Οδυσσεύς εχάρηκε δια το πουλί κι ευχήθη: 277

-----

* Στο motto ο Οδυσσέας, μόλις που έχει τσακώσει ο Διομήδης τον τρωαδίτη Δόλωνα, κατάσκοπο μέσ' στην νυχτιά. Λίγο ο Δόλων θα προλάβει να ψελλίσει:

[...] ὁ δ᾽ ἄρ᾽ ἔστη τάρβησέν τε
βαμβαίνων —ἄραβος δὲ διὰ στόμα γίγνετ᾽ ὀδόντων— 375
χλωρὸς ὑπαὶ δείους· τὼ δ᾽ ἀσθμαίνοντε κιχήτην,
χειρῶν δ᾽ ἁψάσθην· ὁ δὲ δακρύσας ἔπος ηὔδα·
«ζωγρεῖτ᾽, αὐτὰρ ἐγὼν ἐμὲ λύσομαι· ἔστι γὰρ ἔνδον
χαλκός τε χρυσός τε πολύκμητός τε σίδηρος,
τῶν κ᾽ ὔμμιν χαρίσαιτο πατὴρ ἀπερείσι᾽ ἄποινα, 380
εἴ κεν ἐμὲ ζωὸν πεπύθοιτ᾽ ἐπὶ νηυσὶν Ἀχαιῶν.»

ο Ι. Πολυλάς μεταφέρει:

κι εκείνος εσταμάτησε κι εψέλλιζ᾽ από τρόμον
χλωμός και μες στο στόμα του τα δόντι᾽ αντικτυπιόνταν. 375
Λεχάζοντας τον πρόφθασαν εκείνοι και τον πιάσαν.
«Αχ! πάρετέ με ζωντανόν», δακρύζοντας τους είπε·
«κι εξαγοράν θα λάβετε· ότι απ᾽ τους θησαυρούς μου,
χάλκινα σκεύη και χρυσά και σίδερο εργασμένο,
τα λύτρα ο πατέρας μου περίσσια θα σας δώσει 380
αν μάθει ότ᾽ είμαι ζωντανός στων Αχαιών τα πλοία».

[...]

Ἦ, καὶ ὁ μέν μιν ἔμελλε γενείου χειρὶ παχείῃ
ἁψάμενος λίσσεσθαι, ὁ δ᾽ αὐχένα μέσσον ἔλασσε 455
φασγάνῳ ἀΐξας, ἀπὸ δ᾽ ἄμφω κέρσε τένοντε·
φθεγγομένου δ᾽ ἄρα τοῦ γε κάρη κονίῃσιν ἐμίχθη.
τοῦ δ᾽ ἀπὸ μὲν κτιδέην κυνέην κεφαλῆφιν ἕλοντο
καὶ λυκέην καὶ τόξα παλίντονα καὶ δόρυ μακρόν·
καὶ τά γ᾽ Ἀθηναίῃ ληΐτιδι δῖος Ὀδυσσεὺς 460
ὑψόσ᾽ ἀνέσχεθε χειρὶ καὶ εὐχόμενος ἔπος ηὔδα·
«χαῖρε, θεά, τοῖσδεσσι· σὲ γὰρ πρώτην ἐν Ὀλύμπῳ
πάντων ἀθανάτων ἐπιδωσόμεθ᾽· ἀλλὰ καὶ αὖτις
πέμψον ἐπὶ Θρῃκῶν ἀνδρῶν ἵππους τε καὶ εὐνάς.» 464

ο Ι. Πολυλάς μεταφέρει:

Και ως άπλωνε το χέρι
ο Δόλων στο πηγούνι του να τον εξιλεώσει,
όρμησε με την μάχαιραν επάνω του ο Τυδείδης, 455
του εχώρισε τον λάρυγγα κι εκόπηκαν τα νεύρα,
κι ενώ μιλούσ᾽ εκύλησε στο χώμα η κεφαλή του.
Και αυτοί το λυκοτόμαρο του επήραν και το κράνος,
το τόξ᾽ οπισθοτέντωτο και το μακρύ κοντάρι·
προς την νικήτραν Αθηνά τα σήκωσ᾽ ο Οδυσσέας 460
ψηλά στο χέρι κι έκαμεν ευχήν: «Με τούτα χαίρου,
θεά, τα λάφυρα, και σε των αθανάτων πρώτην
με δώρα θα τιμήσομεν· και τώρα οδήγησέ μας
στους ίππους και στο στράτευμα των μαχητών της 464
Θράκης».