«Η κουβέντα του απόλαυσις, η συντροφιά του θελκτική·
τσιγάρα να καπνίζετε, τσάι να πίνετε, έξω να βρέχει
και Ροΐδη ν’ ακούτε».*
τσιγάρα να καπνίζετε, τσάι να πίνετε, έξω να βρέχει
και Ροΐδη ν’ ακούτε».*
Για την προέλευση της λέξης μάσκα, ο Χλωρός στο Λεξικό του αναφέρει τη λέξη μασχαρά που θεωρείται αραβική και σημαίνει τον περίγελο αλλά και τον γελωτοποιό με βάση του τριγράμματο σ(ά)χ(ι)ρ(α) που σημαίνει κοροϊδεύω. Στο Λεξικό του Bloomsbery αναφέρεται ότι τον 16ο αιώνα πήραν τη λέξη οι Ιταλοί με τη μορφή maschera, οι Γάλλοι ως masque και οι Άγγλοι ως mask.
Μασχαρά, λοιπόν, ίσον περίγελως, γελωτοποιός, αυτός δηλαδή που δεν τον παίρνει κανείς στα σοβαρά αλλά και αυτός που με όργανο το γέλιο και το πείραγμα τολμά να πεί στον βασιλιά αυτό που κανένας άλλος δεν τολμά να τού πεί: την αλήθεια. Κι αν ο βασιλιάς θυμώσει, ο γελωτοποιός επικαλείται την ανοησία και το αστείο.
*
Το προσωπείο δηλαδή είναι συνυφασμένο με αυτό που βλέπουμε, με αυτό που φαίνεται, με ένα φαινόμενο που μπορεί να αντίκειται στο Είναι, την πραγματικότητα, την αλήθεια, οπότε και βρισκόμαστε στον χωρισμό που χαρακτήρισε τη διαδρομή της φιλοσοφίας ήδη από τον Παρμενίδη σε Είναι και Φαίνεσθαι με όλη την σημειολογία των όρων.
Με βάση αυτόν τον χωρισμό το φαινόμενο συνυφαίνεται με το ψεύδος, την απάτη ή, τουλάχιστον, τη μη αλήθεια. Όμως, από τα τέλη του 19ου αιώνα αρχίσαμε να μαθαίνουμε ότι το φαινόμενο μπορεί να είναι μαι πτυχή τού Είναι, μια δίοδος προς αυτό και την αλήθεια.
Στη μία περίπτωση λοιπόν το προσωπείο συνυφαίνεται με τη μη αλήθεια· στην άλλη περίπτωση με την αλήθεια.
*
Με το θέατρο Νο χάνεται η θρησκευτική σημασία της μάσκας και γίνεται εξωτερίκευση των ανθρώπινων παθών που ο επιδέξιος ηθοποιός τα αναδεικνύει παίζοντας με το φώς, όπως η Σφίγγα στην Αίγυπτο.
*
Στη Βενετία, η απόκρυψη των χαρακτηριστικών με τη μάσκα, σε όλη τη διάρκεια της χρονιάς, «επέτρεπε» το απαγορευμένο, δηλαδή τον τζόγο, τη μοιχεία, την παρακολούθηση μιας θεατρικής παράστασης, κάτι ιδιαίτερα επιλήψιμο για τις κυρίες του καλού κόσμου.
*
Η μάσκα επιτρέπει την υπέρβαση όλων των μορφών και όλων των προσδιορισμών υιοθετώντας όλες τις όψεις αλλά δίχως να κλείνεται σε καμιά. Παίζει με τις φαινομενικότητες, απαλείφει τα όρια ανάμεσα στο φανταστικό και το πραγματικό, καταργεί τις διακεκριμένες κατηγορίες, ξεθωριάζει και συγχέει τις ξεκάθαρες αντιθέσεις που δίνουν στον κόσμο τη λογική και τη συνοχή του, συγχέει τα φύλα και τις ηλικίες, το άγριο και το πολιτισμένο, το μακρινό και το κοντινό, εισάγει το υπερφυσικό στον φυσικό κόσμο, ελαχιστοποιεί την απόσταση που χωρίζει τον άνθρωπο από το ζώο καθώς και τα όρια μεταξύ τους, καταπίνουν την τροφή και πίνουν κρασί, είτε πρόκειται για τον μασκαρά είτε για τον νεκρό που πάνω του θα χύσουμε κρασί.
Δήμητρα Μήττα, Όψεις του προσωπείου (έκδ. University Studio Press, Θεσ/νίκη 2004, σσ. 14, 13, 65-66, 86, 90).
-----
* Το motto εκ του Γρηγορίου Ξενόπουλου, «30 χρόνια φιλολογικής ζωής. Αναμνήσεις από τον Ροΐδη», εφ. Εσπέρα 16.11.1925, εν Κλειώ Λούμου-Μαρκάκη, Μικρές αναφορές σε μεγάλες μορφές τού πνεύματος, έκδ. Δρόμων, Αθήνα 2023, σ. 204).
