ακόμα και το βίτσιο μεταμορφώνεται σε θαύμα

Η πρόθεσή σας να θέσετε το βίτσιο
στην υπηρεσία της αρετής είναι αξιοθαύμαστη.*

ΚΟΜΙΣΣΑ ΝΤΕ ΣΑΙΝ-ΦΟΝ: […] Διώχνει τις άλλες κοπέλες και μένει μόνος με την κοπέλα και τον υπηρέτη τους, τούς ξαπλώνει και τους δύο στο κρεβάτι και ενώ μαστιγώνει με το ένα χέρι το κορίτσι (πλαταγίζει το μαστίγιο) με το άλλο… καταλαβαίνετε, ερεθίζει τον υπηρέτη. Με το ένα χέρι το κορίτσι (πλαταγίζει εξακολουθητικά το μαστίγιο) με το άλλο τον υπηρέτη…

ΒΑΡΟΝΗ ΝΤΕ ΣΙΜΙΑΝ: Ώ Θεέ μου! (Σταυροκοπιέται και προσεύχεται.)

ΣΑΙΝ-ΦΟΝ: Μπορείτε να σταυροκοπιέστε όσο θέλετε. Όταν το κάνετε, τ' αυτιά σας μένουν ανοιχτά, έτσι δεν είναι; (Η Σιμιάν ξαναβουλώνει τ’ αυτιά της βιαστικά.) Όσο τα βουλώνετε παραμελείτε τα χριστιανικά σας καθήκοντα, όπως βλέπετε. (Η Σιμιάν σπεύδει να κάνει το σταυρό της.) Συμπέρασμα, πρέπει να υποταχτείτε στη θέληση τού Θεού που σάς λέει να καλμάρετε και ν’ ακούσετε. (Η Σιμιάν παραιτείται κι ακούει.) … Λοιπόν, ο Αλφόνς, σαν να ήταν ο ίδιος υπηρέτης, αποκαλεί συνέχεια τον υποτακτικό του «Κύριε μαρκήσιε», ενώ οι άλλοι αποκαλούν τον ίδιο «Λαφλέρ».

Στη συνέχεια, αφού παρακαλεί τον υπηρέτη να βγεί έξω, ο Αλφόνς βγάζει μία κρυστάλλινη μπομπονιέρα με χρυσή μπορντούρα και προσφέρει στο κορίτσι κουφέτα με γεύση μάραθου, λέγοντάς του ότι είναι φάρμακο για τα αέρια, γι' αυτό και να μην διστάσει να φάει όσα θέλει.

ΣΙΜΙΑΝ: Αχ…

ΣΑΙΝ-ΦΟΝ: Στην πραγματικότητα ήταν αφροδισιακές καραμέλες. Αφροδισιακές καραμέλες με επικάλυψη μείγματος ξερής κανθαριδίνης. Φαντάζομαι πως τις γνωρίζετε…

ΣΙΜΙΑΝ: Μα πώς θα μπορούσα να γνωρίζω εγώ κάτι τέτοιο;

ΣΑΙΝ-ΦΟΝ: Θα κάνατε καλά πού και πού να τίς δοκιμάζατε. Η Μαριάν έφαγε επτά-οκτώ από δαύτες. Και αφού τίς έφαγε, ήταν η σειρά τού μαρκήσιου να…

ΣΙΜΙΑΝ: Τί έκανε ο Αλφόνς μετά;

ΣΑΙΝ-ΦΟΝ: Τής υποσχέθηκε ένα λουδοβίκι με τον όρο να τον αφήσει να τής κάνει κάποιο πράγμα.

ΣΙΜΙΑΝ: Κάποιο πράγμα;

ΣΑΙΝ-ΦΟΝ: «Κάποιο πράγμα» που είμαι σίγουρη αρέσει και σε σάς. Όταν την ανατολή ο ήλιος φωτίζει το μπροστινό μέρος τού αγάλματος μιας Αφροδίτης, στο κέντρο ενός μεγάλου κήπου, οι αστραφτερές του ακτίνες διαπερνάνε τη σχισμή των χιονάτων μαρμάρινων μηρών. Ποιό είναι τώρα το σημείο στο κορμί της θεάς το οποίο διαπερνάει η τελευταία ακτίνα τού ήλιου όταν έχει κάνει τον κύκλο του γύρω από τον κήπο σε μισή μέρα, και ετοιμάζεται να πλαγιάσει πίσω από το δάσος;

ΣΙΜΙΑΝ (Αφού σκέφτεται για λίγο): Άαα! Άαα! Εννοείτε τη δουλειά τού σατανά. Μα αυτό είναι φρικτό έγκλημα. Οδηγεί αναπόφευκτα στο θάνατο τής πυράς…

ΣΑΙΝ-ΦΟΝ: Λίγο αργότερα ο Αλφόνς έβγαλε ένα πολυχρησιμοποιημένο και γεμάτο αίματα μαστίγιο εφοδιασμένο με αιχμηρά δόντια και ζήτησε απ' την κοπέλα ν' αρχίσει να τον χτυπάει.

ΣΙΜΙΑΝ: Να λοιπόν που εν τέλει κάποια ίχνη συνείδησης επιβιώνουν μέσα του. Θέλησε να διώξει τον σατανά επιβάλλοντας μια τιμωρία στον ίδιο του τον εαυτό.

ΣΑΙΝ-ΦΟΝ: Μα όχι, πρόκειται μόνο για το ότι μπορούσε να είναι πιο σίγουρος για τον πόνο που ένιωθε ο ίδιος από ό,τι για εκείνον των άλλων. Ναι, αυτός ο άνθρωπος διακατέχεται από έναν ιδιαίτερα ασυνήθιστο πόθο για βεβαιότητα… […]

*

ΣΑΙΝ-ΦΟΝ: Τού άρεσαν πάντα οι αριθμού. Τίποτε δεν κατέχει τη βεβαιότητα των αριθμών· εξάλλου όταν οι αριθμοί αυξάνονται και φτάνουν σε ουρανομήκη μεγέθη ακόμα και το βίτσιο μεταμορφώνεται σε θαύμα.

ΣΙΜΙΑΝ: Τί θέση έχει η λέξη θαύμα σε κάτι τέτοιο;

ΣΑΙΝ-ΦΟΝ: Το θαύμα του μαρκήσιου ντε Σαντ είναι αποτέλεσμα τής συσσώρευσης βεβαιοτήτων, και υλοποιείται μόνον όταν οι πέντε γνωστές στον άνθρωπο αισθήσεις έχουν φτάσει στα όριά τους. Καμία σχέση με τα θαύματα που κάθονται και περιμένουν οι οκνηροί. […]

Yukio Misima, Η Μαρκησία ντε Σαντ (μτφρ. Παναγιώτης Ευαγγελίδης, έκδ. Άγρα, Αθήνα 2011, σσ. 16-18, 19). –Στο εκ του ιδίου motto η Κόμισσα ντε Σαιν-Φόν απευθύνεται στην Κυρία ντε Μοντρέιγ, μητέρα της Ρενέ (ό.π., σ. 38).

μόνο τα ήθη των δημοσίων ανδρών έχουν επίπτωση στη γενική διοίκηση

Προς την Κυρία ντε Σαντ

Αρχές Νοεμβρίου 1783

[…] Αν λοιπόν, όπως διατείνεστε, η ελευθερία μου εξαγοράζεται με θυσία των αρχών μου ή των ορέξεών μου, μπορούμε να αποχαιρετιστούμε για πάντα, γιατί στη θέση τους θα θυσίαζα χίλιες ζωές και χίλιες ελευθερίες, αν τίς είχα. Ακολουθώ αυτές τις αρχές και αυτές τις ορέξεις μέχρι φανατισμού και ο φανατισμός είναι το προϊόν τής καταδίωξης των τυράννων μου.

Όσο συνεχίζουν τις διώξεις τους τόσο ριζώνουν στην καρδιά μου αυτές οι αρχές, και διακηρύσσω ανοιχτά ότι δεν χρειάζεται να μού μιλήσουν ποτέ για ελευθερία, αν η ελευθερία μου δεν εξαγοράζεται με το χαμό τους. Το δηλώνω σε σάς. Θα το δηλώσω στον Κύριο Λε Νουάρ. Θα το δηλώσω σε όλο τον κόσμο. Ούτε μπροστά στο ικρίωμα δεν θα αλλάξω γνώμη.

Αν οι αρχές και οι προτιμήσεις μου δεν συμβιβάζονται με τους γαλλικούς νόμους, δεν ζητώ κάν να μείνω στη Γαλλία. Υπάρχουν στην Ευρώπη συνετές κυβερνήσεις που δεν ταπεινώνουν τους ανθρώπους για τις προτιμήσεις τους και δεν τούς φυλακίζουν για τις απόψεις τους. Εκεί θα πάω να ζήσω και θα είμαι ευτυχής.

Το κράτος δεν το βλάπτουν οι απόψεις και τα ελαττώματα των ιδιωτών, μόνο τα ήθη των δημοσίων ανδρών έχουν επίπτωση στη γενική διοίκηση. Αν ένας ιδιώτης πιστεύει ή δεν πιστεύει στον Θεό, αν σέβεται και τιμά μια πουτάνα ή τής δίνει εκατό κλοτσιές στην κοιλιά, τούτη ή εκείνη η συμπεριφορά ούτε θα διαφυλάξει ούτε θα καταστρέψει τη συγκρότηση του κράτους.

Αν όμως ο άρχοντας που πρέπει να μεριμνά για τον εφοδιασμό μιας πρωτεύουσας διπλασιάσει τις τιμές των τροφίμων επειδή οι προμηθευτές τού δίνουν μέρος των κερδών, αν ο υπεύθυνος τού δημοσίου ταμείου αφήνει να υποφέρουν εκείνους που θα έπρεπε να μισθοδοτεί επειδή εκμεταλλεύεται ο ίδιος τα χρήματα, αν ο διαχειριστής μιας πολυάνθρωπης οικίας που ανήκει στο κράτος αφήσει να πεθάνουν της πείνας οι δύστυχοι στρατιωτικοί που μένουν σ’ αυτή επειδή θέλει να οργανώσει ο ίδιος για την οικογένειά του ένα πλουσιοπάροχο γεύμα την Τσικνοπέμπτη, το παράπτωμα αυτό θα συγκλονίσει το κράτος από τη μία άκρη στην άλλη· τα πάντα αλλοιώνονται, τα πάντα υποβιβάζονται.

Παρ’ όλα αυτά ο καταχραστής θριαμβεύει, την ώρα που ο άλλος σαπίζει στη φυλακή: Ένα κράτος πλησιάζει την καταστροφή του, έλεγε ο καγκελάριος Ολιβιέ, στο παρλαμέντο του Ερρίκου Β΄, όταν τιμωρεί μονάχα τον αδύναμο, και ο νεόπλουτος κακοποιός μένει ατιμώρητος με το χρυσάφι του.

Ας διορθώσει πρώτα ο βασιλιάς τα δεινά τής κυβέρνησής του, ας ξεπληρώσει τις καταχρήσεις της, ας κρεμάσει τους υπουργούς που τον εξαπατούν ή τον κλέβουν, προτού καταστείλει τις απόψεις ή τις προτιμήσεις των υπηκόων του!

Επαναλαμβάνω ακόμη μια φορά αυτές οι προτιμήσεις, αυτές οι απόψεις δεν πρόκειται να κλονίσουν το θρόνο του, ενώ οι αχρειότητες εκείνων που βρίσκονται κοντά του αργά ή γρήγορα θα τόν ανατρέψουν. […]

Μαρκήσιος ντε Σαντ, επιστολή «προς την Κυρία ντε Σαντ», εν Yukio Misima, Η Μαρκησία ντε Σαντ (μτφρ. Παναγιώτης Ευαγγελίδης, έκδ. Άγρα, Αθήνα 2011, σσ. 165-167).

κριτική απέναντι στην εκάστοτε εξουσία

«Αυτός που δεν βοηθά μόνο αυτούς που αδικούνται,
αλλά και φροντίζει να μη τούς αδικήσει κανείς,
αυτός σωστός θα ήταν να ονομάζεται όχι μόνο άρχοντας δραστήριος
αλλά και σοφός νομοθέτης,
γιατί το ένα το κάνει με αρχηγική δύναμη,
ενώ το άλλο με ψυχική σύνεση».*

Αν κάτι τον κάνει [ενν. τον Ισίδωρο Πηλουσιώτη] να ξεχωρίζει, αυτό είναι σίγουρα η ακούραστη γραφή του. Για παράδειγμα, κάνει λόγο γι’ αυτόν ο Μέγας Φώτιος και αναφέρει ότι είναι κορυφαίος στην επιστολογραφία, καθώς οι επιστολές του είναι παραδείγματα προς μίμηση, όσον αφορά τη φρασεολογία και το ύφος γραφής [πβ. το 2.44 της επιστολής του Φωτίου στο PG 102:861].

Νωρίτερα από αυτή την αναφορά, όμως, υπάρχει μεγάλο αίνιγμα για το πώς γνωρίζουν και για ποιον λόγο τον Ισίδωρο τον Πηλουσιώτη οι χριστιανοί στην Κωνσταντινούπολη. Το αινιγματικό της προσωπικότητας του Πηλουσιώτη μεγαλώνει ακόμα περισσότερο καθώς συνειδητοποιεί κανείς το γεγονός ότι ανά τους αιώνες έχουμε χτίσει ένα corpus πάνω από 3000 επιστολών, γραμμένων από τον ίδιο. Εντούτοις, γνωρίζουμε ελάχιστα γι’ αυτόν.

Για την ευρεία και αντιφατική χρήση τού έργου τού Πηλουσιώτη θα φέρω μόνο το εξής παράδειγμα. Μια πλειάδα επιστολών του αναφέρεται ενάντια στο ζήτημα τού Νεστοριανισμού. Εντούτοις, χρησιμοποιήθηκε ο λόγος του, συγχεόμενος με το θεολογικό πνεύμα τού Σεβήρου Αλεξανδρείας, εναντίον τού Ιωάννη Γραμματικού κατά την Εικονομαχία.

Με τη σειρά του τον χρησιμοποίησε και ο Ιωάννης ο Γραμματικός για να καταδικάσει τις εικονόφιλες απόψεις. Αυτό δε σημαίνει ότι θεολογικά ο Ισίδωρος Πηλουσιώτης ήταν σε σύγχυση, αλλά ότι ένα απαράβατο τμήμα της πνευματικής του ιδιοσυγκρασίας ήταν η κριτική απέναντι στην εκάστοτε εξουσία.

Εξ άλλου, είναι γνωστή η ιστορία ότι, παρόλο που αντίκρουσε θεολογικά τον Νεστόριο, προσπάθησε να πείσει τον Κύριλλο Αλεξανδρείας να μην τού φερθεί σκληρά, στέλνοντάς τον εκτός Εκκλησίας και να αναθεωρήσει.

Αυτό το βασικό χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς του, δηλαδή η κριτική στην εξουσία, διαπερνά, αν διαβάσουμε προσεκτικά, όλο του το έργο και ειδικά τις επιστολές του, που αναφέρονται σε παιδαγωγικά ζητήματα.

Το δεύτερο, για εμένα, σημαντικό χαρακτηριστικό τής πνευματικής του προσωπικότητας, είναι η δύναμη που δίνει στο Λόγο αλλά και στην απλή αλήθεια. Σε μια από τις επιστολές του θαυμάζει τον Φίλωνα τον Αλεξανδρέα, καθώς, παρότι ήταν ζηλωτής Εβραίος ο ίδιος, επειδή αναζητούσε την αλήθεια και μέσα του μιλούσε ο Λόγος -άρα αναγνώριζε την Αγία Τριάδα- στο έργο μετά θάνατον που άφησε πίσω του φτάνει να στέκεται κριτικός απέναντι στην ίδια του την θρησκεία.

*

Το βιβλίο […] αναγνωρίζει τις παραπάνω αρετές του Ισίδωρου Πηλουσιώτη και κινείται πάνω σε αυτές. Δίνει μεγάλη σημασία ο συγγραφέας στην ανάδειξη της πλευράς τού κοινωνικού αγωνιστή ερημίτη, ειδικά στα ζητήματα που σχετίζονται με τον πλούτο, την αποστέρηση τού μισθού αλλά και τη σχέση τής ιεραρχίας με τη δημοκρατία. […] εκδίδεται σε μια εποχή πνευματικής κρίσης, στην οποία οι αξίες τής πνευματικότητας και τής κοινωνικής προσφοράς έχουν αντικατασταθεί από έναν εμμονικό, κακώς εννοούμενο, «γεροντισμό», ο οποίος αρνείται την προς τα έξω προσφορά και στρέφεται σε έναν διαρκή αναστοχασμό τού ανθρώπου με τον εαυτό του […].

Νίκος Βασιλόπουλος, «Πρόλογος», εν Γεώργιος-Νεκτάριος Παναγιωτίδης, Πολιτική Θεολογία και Κοινωνική Διδασκαλία Αγίου Ισιδώρου του Πηλουσιώτη. Στον κορμό της Ορθόδοξης Κοινωνικής Παράδοσης (έκδ. Χριστιανική, Αθήνα 2019, σσ. 8-9, 9-10). – Στο motto απόλογος (ΕΠΕ 3, Επιστολή 133, σ. 314) του Πηλουσιώτη (ό.π., σ. 29).

δάκρυ

Μειλιχίη τε χάρις τε μισέει δύστλητον ανάγκην
Η Αγάπη (ή Χάρη) μισεί το αδυσώπητο Πεπρωμένο *

Το μίσος έχει εισχωρήσει και κόβει τους ερωτικούς δεσμούς που κρατούσαν δεμένη τη σφαίρα. Τα μεγάλα μέλη του κόσμου, τα Στοιχεία, φρίσσουν κι αποχωρίζονται: στην αρχή το πιο αλαφρό, ο αέρας, αρχίζει να περιστρέφεται· έπειτα η φωτιά29. Οι μεγάλες των μάζες, που σχηματίζουν δυό ημισφαίρια με διαφορετική βαρύτητα και πυκνότητα, γεννούνε μια κίνηση στροβιλισμού, που συμπαρασύρει τους ουρανούς.

Η γη, παραμένει στη μέση, συγκρατημένη από την κεντρομόλο δύναμη. Ο ήλιος, μάζα αέρος καμωμένη γυαλί από την ενέργεια της φωτιάς, τη σκεπάζει και τη πυρώνει· κι η προστριβή της ουράνιας σφαίρας, που τη συμπαρασύρει μια ιλιγγιώδης περιστροφή, κάνει να διαρρέει από τη γή το νερό, που ήταν αναμιγμένο μαζί της: γής ιδρώτα θάλασσαν.

Στον ωκεανό, εξατμίζεται ο αέρας που περιείχεν ακόμα, κι η αναθυμίαση αυτή αποτελεί την υγρή ατμόσφαιρα -υγρός αήρ- ξεχωριστή απ’ τον ουράνιον αιθέρα -τιτάν αιθήρ […] (Απ. 38)- κι οπού βαρύτερη απ’ αυτόν, γιατί είναι ανάμιχτη με νερό, κατέχει το διάστημα αναμεταξύ ουρανού και γής.

Τέλος, απάνω στο σύμπαν αυτό ξεπετιέται η βλάστηση της οργανικής ζωής. Στην αρχή, όπως είδαμε, στο περαστικό στάδιο μεταξύ της βασιλείας του Μίσους και της βασιλείας του «Σφαίρου», η ζωή είχεν ήδη εμφανισθεί. Αλλ’ η γένεση τότε ήτανε διαφορετική. Παραγόταν μ’ εκρήξεις κομματιασμένων μαζών, σε τερατώδεις μορφές, άσωτες κι απειρόκαλλες, μέχρις ότου αναπήδησαν οι μορφές που θα μπορούσαν να ζήσουν.

Στο νέο στάδιο, που είναι το δικό μας, η ζωή βλασταίνει και μεγαλώνει με τρόπο αντίθετο, σ’ εξέλιξη συνεχή. Στην αρχή τα φυτά, που είναι πλησιέστερα στην ενότητα του εξαφανισμένου «Σφαίρου»· γιατί τα φύλα, σ’ αυτά, είναι ενωμένα ακόμα. Έπειτα τα ζώα κι ο άνθρωπος.

*

[…] Όπως λέγει ο μύθος των Πυθαγορείων, ο ανθρώπινος άργιλλος είναι μουσκεμένος με τα δάκρυα του Προμηθέα. Νήστις η δακρύων τέγγει κρούνωμα βρότειον.

σημ. 39: Η Νήστις που βρέχει (μουσκεύει) με τα δάκρυά της την ανθρώπινη κρήνη (τον άνθρωπο). - «Νήστις», στον Εμπεδοκλή, είναι το νερό (ή μάλλον, Σικελική θεότητα που παριστάνει το νερό). Κι οι Πυθαγόριοι αποκαλούσανε το νερό «δάκρυ».

*

Η ανάμνηση όμως του «απωλεσθέντος Παραδείσου» του «Σφαίρου», δεν μάς δίνεται ατιμώρητα. Η Κόλαση δεν είναι για τον Εμπεδοκλή, καθώς για τους χριστιανούς, ένας εφιάλτης του μέλλοντος· η Κόλαση είναι παρούσα εδώ, είναι η ζωή μας. Ζούμε στον «άχαρο τόπο, όπου η Σφαγή και το Μίσος και τα σμήνη των άλλων κακών, οι αρρώστιες που μαραζώνουν κι οι σήψεις, όλα τα έργα τής αποσυνθέσεως, τριγυρνάνε μέσα στο σκοτάδι, στο λιβάδι της Δυστυχίας» (Απ. 7).

Η επίγεια ζωή είναι ο θάνατος. Και το σώμα είναι η σάρκινη φασκιά, που μ’ αυτήν η Φυσώ, η Νεράΐδα της Γένας, μάς έντυσε. Το σώμα είναι η αμφίβροτη χθών, η γή που μάς περισκεπάζει σαν ένα σάβανο.

Το Μίσος μάς διώλεσε, μάς έχει κάμει νεκρούς.

Σκέψη συντριπτική και αφόρητη, αν δεν ξέραμε ότι ο θάνατος αυτός δε θάναι παντοτεινός.

Ο Χρόνος, που μάς κατέβασεν εδώ, θα μάς ξανανεβάσει. Στην Αιώνιά του Επιστροφή, ο παράδεισος του Εμπεδοκλή, δεν είναι μονάχα στο παρελθόν, είναι και στο μέλλον: πίσω από μάς ο χρυσός αιώνας, μπροστά μας οι ουρανοί που ανοίγονται. -Ναι, αλλά πόσο μακρυά μπροστά μας! Κι εδώ κάτου, πάντα

το νοσηρό και καταραμένο λιβάδι της Δυστυχίας, ο Άτης λειμών, το κοσμικό Έλος, με τα μιάσματα της σήψεως!...

Στην ιλιγγιώδη μας πτώση δεν έχουμε αγγίξει ακόμα τον βυθό της αβύσσου. Η πίστη σε μια μέλλουσα ανάσταση της θαμμένης ψυχής αρκεί άραγε για να γλυκάνει τον πόνο εκείνων που έχουνε τη δυστυχία ν’ ανήκουν, καθώς εμείς, σ’ έναν αιώνα που όλο και καταπέφτει;

Κι έπειτα, δεν μάς έχουνε πεί ότι τη νέαν άνοιξη θα τη διαδεχθεί μια νέα κατάπτωση, και το γύρισμα του αδυσώπητου τροχού δεν ανακατεύει στις προσφιλέστερες ελπίδες μας μια γεύση πικράδας;

Ρομαίν Ρολλάν, Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος (μτφρ. Τάκης Μπαρλάς, έκδ. Αστρολάβος / Ευθύνη Αθήνα 1989, σσ. 47-48, 53, 79, 53-54). –Το motto εκ του ιδίου (ό.π., σ. 56).

το ποίημα του Εμπεδοκλή

Το ποίημα του Εμπεδοκλή περιέγραφε, σα μιαν εκτεταμένη Εγκυκλοπαιδεία, τον σχηματισμό του δικού μας ζωντανού κόσμου: τις εκλείψεις του ηλίου, τις φάσεις της σελήνης, τις εποχές, τη μετεωρολογία, τον σχηματισμό των κρυστάλλων και των βράχων, που είναι έργο του πυρός, και τη ζωογονία.

Προ πάντων εμελέτησε κατά προτίμηση, ως μαθητής του Αλκμαίωνα, και με αστραπιαίες εκλάμψεις του πνεύματος ανάμεσα από μιαν ομίχλη πλανών, που πολλές ήταν γόνιμες, την ανατομία και τη φυσιολογία του ανθρώπου, τη χημική σύνθεση των οστών, την αναπνοή και την κυκλοφορία του αίματος, τις εκκρίσεις και τους πόρους, τη γένεση των φύλων και την εμβρυολογία, την κατασκευή των αισθητηρίων και ειδικά του οφθαλμού, τη θεωρία των αισθήσεων, την έλξη των ομοίων, την ηδονή και τον πόνο, τέλος τη διανόηση, που την εξηγούσε με το όργανό της, το αίμα: αίμα γαρ ανθρώποις περικάρδιον εστί νόημα, τις πολυποίκιλες σχέσεις του φυσικού και του ηθικού κόσμου – τη μεγαλοφυΐα ακόμα (την καλλιτεχνική, τη ρητορική), καθορισμένη από τα δώρα τα φυσικά, τα όνειρα και την τρέλλα.

[…] Θέλει να μάς κάμει να εννοήσουμε πως η άπειρη ποικιλία του κόσμου μπορεί να παραχθεί από το συγκέρασμα των τεσσάρων μόνο Στοιχείων; Καταφεύγει στην τέχνη των ζωγράφων της εποχής του, ανθρώπων σοφών κι επιδέξιων στο έργο τους (ανέρες αμφί τέχνης από μήτιος ευ δεδαώτες), που για να «ποικίλουν τα αναθήματα», μεταχειρίζονται μια πυξίδα με τέσσερα μόνο χρώματα -άσπρα, μαύρο, κίτρινο και κόκκινο- διαλύουν τεχνικά τα «πολύχρωμα φάρμακα», τ’ ανακατεύουν αρμονικά, τα μεν πλέω, άλλα δ’ ελάσσω, και κατασκευάζουν μ’ αυτά εικόνες όμοιες με κάθε πνεύμα -είδεα πάσιν αλίγκια-, τα δέντρα και τους άντρες και τις γυναίκες και τα θηρία, και τους υδατοθρέμμονας ιχθύς και τους θεούς τους δολιχαίονας, τους τιμήσι φερίστους.

Θέλει να εξηγήσει γιατί η γη παραμένει μετέωρη μέσα στο στροβιλισμό του αέρος και του ελαφρότεροτ πυρός, που την περιστοιχίζει; Θυμάται τους ταχυδακτυλουργούς που περιστρέφουν μικρά δοχεία γεμάτα νερό, χωρίς το νερό να χύνεται.

[…] το έργο της Φιλίας, που αναμιγνύει και συμπυκνώνει τα διαχωρισμένα Στοιχεία, παρομοιάζεται με την αγροτική εικόνα της πιτυάς που πήζει το γάλα -ός δ’ ότ’ οπός γάλα λευκόν, εγόμφησε και έδησε.

Πολλές φορές η ενόραση του καλλιτέχνη υποβάλλει στον σοφό τη γόνιμη διαίσθηση: «Οι τρίχες και τα φύλλα και τα πυκνά φτερά των πουλιών και τα λέπια, είναι ένα και το αυτό» (Ταυτά τρίχες και φύλλα και οιωνών πυκνά πτερά και φλονίδες γίγνονται επί στιβαροίσι μέλεσσιν. Απ. 82). […] Στο βλέμμα του ποιητή της Σικελίας αρχίζει να σχεδιαγράφεται η συγκριτική μορφολογία.

σημ. 29: Ο Αριστοτέλης, στο σύστημα του Εμπεδοκλή αποδίνει επικρατέστερη θέση στη φωτιά. Λέγει ότι τα τέσσερα στοιχεία περιορίζονται σε δύο, γιατί η φωτιά αντιπαρατάσσεται πάντοτε στα άλλα δύο, ενωμένα.

Ρομαίν Ρολλάν, Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος (μτφρ. Τάκης Μπαρλάς, έκδ. Αστρολάβος / Ευθύνη Αθήνα 1989, σσ. 48-49, 50-51, 51, 52, 78, 79).

οι τέσσερες πράξεις του δράματος σ’ έναν ρυθμό κυματιστόν

Το ποίημα του Εμπεδοκλή αρχίζει από την περίοδο του Μίσους. Ο Κόσμος έχει απονεκρωθεί· τα Στοιχεία [σημ. 22: «ριζώματα πάντων» (οι ρίζες κάθε ζωής)], ξένα το ένα προς το άλλο, δεν έχουν αναμεταξύ τους καμμιά συναλλαγή, καμμιά επικοινωνία. Κατά συνέπεια, ούτε ίχνος ζωής. […]

Καθένα από τα διαχωρισμένα Στοιχεία σχηματίζει μια μάζα ομοιογενή. Τα μεν αποφεύγουν τα δε. Κι η Αγάπη, αποκηρυγμένη, σχηματίζει την εξωτερική ζώνη του Χάους και το πολιορκεί.

Αλλά να, που με το πέρασμα του καιρού κάποια ρωγμή σχηματίζεται στο κλεισμένο δοχείο του κόσμου, γεμάτο από το Μίσος. Στάζει απ’ έξω και διαρρέει βραδύτατα. Αλλ’ όσο η στάθμη του κατεβαίνει «τόσο εισρέει ολοένα ορμητικά το καθάριο κύμα του αθάνατου Έρωτα». Στο πέρασμά του, τα διαχωρισμένα Στοιχεία συμπλησιάζουν και σμίγουνε.

Ένα αυλάκι ζωής ανοίγει κάτω απ’ το υνί. Η αμοιβαία πίεση των δυό αντιπάλων Δυνάμεων μεταδίνει στο αδρανές χάος τον στροβιλισμό της κινήσεως. Στην αρχή, ο Έρωτας διευθύνεται κατ’ ευθείαν στο κέντρο του κόσμου, απ’ όπου το Μίσος αποσύρεται· κι από τον αρχικό αυτό πυρήνα, πρώτη εστίαν ενότητος, ανακτά λίγο-λίγο, βήμα προς βήμα, όλη την άλλη του επικράτεια. Μεταξύ των δυό κοσμικών δυνάμεων αρχίζει μια πάλη γιγαντιαία.

Οι αντίπαλοι πότε συσφίγγονται και πότε αποχωρίζονται, για να πάρουν αναπνοή. Ο κόσμος που σχηματίζεται έτσι, μέσα στη σύρραξη, συμμερίζεται τα ελαττώματά της· τα πρώτα δημιουργήματα διατηρούν για πολύ τη διπλή σφραγίδα της λύσσας των παλαιστών που συμπλέκονται. […] το Μίσος παραμένει ακόμα κυρίαρχο, αναπηδούν στην αρχή τερατώδη σχεδιαγράμματα ζωής […].

Τ’ απροσάρμοστα αυτά τέρατα που, βροντομαχώντας, ανοίγουν ψηλαφητά νέους δρόμους μέσα στη ζωή, εξαφανίζονται. Νέα σχήματα τα διαδέχονται, ανεξάντλητα· η Αρμονία, νικήτρια, απλώνεται στον κόσμο και τα παρασκευάζει· κι αιφνίδια αναπαράγονται οργανισμού καμωμένοι για να ζήσουν και να διατηρηθούν. […]

Και τώρα το Μίσος έχει φύγει στα ακρότατα όρια του κύκλου. Η νίκη είναι πλήρης. Ο Έρωτας βασιλεύει. Είναι ο θεϊκός «Σφαίρος», ο κόσμος τέλειος. […]

Γεμίζει το σύμπαν, που στα σύνορά του απωθημένο το Μίσος, συμμαζεύει μάταια τις κομμένες κλωστές από το αραχνένιο του υφάδι.

Τίποτε όμως δεν είναι τόσο αιώνιο σαν τον αιώνιο Νόμο, τον αδυσώπητο, που κάνει να γυρίζει η ρόδα του κόσμου. Έπειτα από ένα όνειρο, δέκα φορές χιλιόχρονο, ολυμπιακής χαράς, όπου οι πνοές της ζωής φαίνονται μετεωρισμένες, κι έχει πάψει ν’ ακούεται το εκκρεμές του χρόνου, η σιωπηλή βελόνα συνεχίζει το δρόμο της […].

Η τέταρτη περίοδος του κόσμου αρχίζει: η περίοδος της κατακτήσεως του κόσμου από το Μίσος. Έχει για μάς μια μελαγχολική γοητεία. Είναι η περίοδος που ζούμε.

*

[…] Την περιγράφει δυό φορές, στα δυό του ποιήματα
– εξωτερικά, με την αδιάφορη γαλήνη του σοφού που εποπτεύει θεωρητικά τη ζωή
- εσωτερικά, με τη φρίσσουσα συγκίνηση της καρδιάς που νοιώθει να συμπαρασύρεται από τον αδυσώπητο νόμο.

Ρομαίν Ρολλάν, Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος (μτφρ. Τάκης Μπαρλάς, έκδ. Αστρολάβος / Ευθύνη Αθήνα 1989, σσ. 42-43, 76, 43, 43-44, 45, 46, 47).