στα δύο στρατόπεδα: ομιλών Νέστωρ & προφητείες Έλενου απ’ την άλλη καλών για αντίσταση και προσευχής θυσία

Νέστωρ δ᾽ Ἀργείοισιν ἐκέκλετο μακρὸν ἀΰσας·
«ὦ φίλοι ἥρωες Δαναοί, θεράποντες Ἄρηος,
μή τις νῦν ἐνάρων ἐπιβαλλόμενος μετόπισθε
μιμνέτω, ὥς κε πλεῖστα φέρων ἐπὶ νῆας ἵκηται,
ἀλλ᾽ ἄνδρας κτείνωμεν· ἔπειτα δὲ καὶ τὰ ἕκηλοι  70
νεκροὺς ἂμ πεδίον συλήσετε τεθνηῶτας.»
Ὣς εἰπὼν ὄτρυνε μένος καὶ θυμὸν ἑκάστου.
ἔνθα κεν αὖτε Τρῶες ἀρηϊφίλων ὑπ᾽ Ἀχαιῶν
Ἴλιον εἰσανέβησαν ἀναλκείῃσι δαμέντες,
εἰ μὴ ἄρ᾽ Αἰνείᾳ τε καὶ Ἕκτορι εἶπε παραστὰς  75
Πριαμίδης Ἕλενος, οἰωνοπόλων ὄχ᾽ ἄριστος·
«Αἰνεία τε καὶ Ἕκτορ, ἐπεὶ πόνος ὔμμι μάλιστα
Τρώων καὶ Λυκίων ἐγκέκλιται, οὕνεκ᾽ ἄριστοι
πᾶσαν ἐπ᾽ ἰθύν ἐστε μάχεσθαί τε φρονέειν τε,
στῆτ᾽ αὐτοῦ, καὶ λαὸν ἐρυκάκετε πρὸ πυλάων  80
πάντῃ ἐποιχόμενοι, πρὶν αὖτ᾽ ἐν χερσὶ γυναικῶν
φεύγοντας πεσέειν, δηΐοισι δὲ χάρμα γενέσθαι.
αὐτὰρ ἐπεί κε φάλαγγας ἐποτρύνητον ἁπάσας,
ἡμεῖς μὲν Δαναοῖσι μαχησόμεθ᾽ αὖθι μένοντες,
καὶ μάλα τειρόμενοί περ· ἀναγκαίη γὰρ ἐπείγει·  85
Ἕκτορ, ἀτὰρ σὺ πόλιν δὲ μετέρχεο, εἰπὲ δ᾽ ἔπειτα
μητέρι σῇ καὶ ἐμῇ· ἡ δὲ ξυνάγουσα γεραιὰς
νηὸν Ἀθηναίης γλαυκώπιδος ἐν πόλει ἄκρῃ,
οἴξασα κληῗδι θύρας ἱεροῖο δόμοιο,
πέπλον, ὅς οἱ δοκέει χαριέστατος ἠδὲ μέγιστος  90
εἶναι ἐνὶ μεγάρῳ καί οἱ πολὺ φίλτατος αὐτῇ,
θεῖναι Ἀθηναίης ἐπὶ γούνασιν ἠϋκόμοιο,
καί οἱ ὑποσχέσθαι δυοκαίδεκα βοῦς ἐνὶ νηῷ
ἤνις ἠκέστας ἱερευσέμεν, αἴ κ᾽ ἐλεήσῃ
ἄστυ τε καὶ Τρώων ἀλόχους καὶ νήπια τέκνα,  95
ὥς κεν Τυδέος υἱὸν ἀπόσχῃ Ἰλίου ἱρῆς,
ἄγριον αἰχμητήν, κρατερὸν μήστωρα φόβοιο,
ὃν δὴ ἐγὼ κάρτιστον Ἀχαιῶν φημι γενέσθαι.
οὐδ᾽ Ἀχιλῆά ποθ᾽ ὧδέ γ᾽ ἐδείδιμεν, ὄρχαμον ἀνδρῶν,
ὅν πέρ φασι θεᾶς ἐξ ἔμμεναι· ἀλλ᾽ ὅδε λίην 100
μαίνεται, οὐδέ τίς οἱ δύναται μένος ἰσοφαρίζειν.»

Ιλιάς Ζ 66-101

ο Ι. Πολυλάς μεταφέρει:
Και ο Νέστωρ μεγαλόφωνα προς τους Αργείους είπε:
«Ήρωες, φίλοι Δαναοί, θεράποντες του Άρη,
τώρα δια λάφυρα κανείς οπίσω ας μη ξεμείνει,
δια να γυρίσει με πολλά στα γρήγορα καράβια,
αλλ᾽ άνδρες ας φονεύομε· κατόπι με ησυχίαν  70
τα λείψανα θα γδύσετε στρωμένα στην πεδιάδα».
Είπε και εις όλους άναψε το θάρρος της ανδρείας.
Και τότε απ᾽ την σφοδρήν ορμήν των Αχαιών οι Τρώες
στην Ίλιον πάλε ανέβαιναν ανάνδρως συντριμμένοι,
αν ο Πριαμίδης Έλενος, καλός ορνεοσκόπος,  75
δεν έρχονταν στον Έκτορα να ειπεί και στον Αινείαν:
«Αφού σ᾽ όλους ανάμεσα τους Τρώας και Λυκίους,
Αινεία κι Έκτωρ, εις εσάς ο αγώνας κρέμετ᾽ όλος,
ότ᾽ είσθε και στον πόλεμον κι εις πάσαν σκέψιν πρώτοι,
σταθείτε αυτού και τον λαόν κρατείτε πανταχόθεν  80
εμπρός στες πύλες και προτού κυνηγημένοι πέσουν
στων γυναικών τες αγκαλιές και όλοι χαρούν οι εχθροί μας.
Και αφού τες φάλαγγες εσείς παρακινήσετ᾽ όλες,
εμείς εδώ θα μείνομε την μάχην να κρατούμε,
αν και μ᾽ αγώνα φοβερόν, ότι το θέλ᾽ η ανάγκη.  85
Και συ στην πόλιν ν᾽ ανεβείς και λέγε της μητρός μας
επάνω εις την ακρόπολιν αυτή να συναθροίσει
τες σεβαστές γερόντισσες και τον ναόν τον θείον
της γλαυκομάτας Αθηνάς με το κλειδί ν᾽ ανοίξει,
και απ᾽ όσους πέπλους διαλεκτούς στο δώμα της φυλάγει  90
τον μέγαν, τον λαμπρότερον, τον ακριβότερόν της
στης καλοπλέξουδης θεάς τα γόνατα να θέσει,
και δώδεκα να υποσχεθεί χρονιάρικες μοσχάρες
θυσίαν, ίσως η θεά να ελεηθεί θελήσει
την πόλιν, τες γυναίκες μας και τα μικρά παιδιά μας,  95
και απ᾽ την αγίαν Ίλιον μακρύνει τον Τυδείδην,
τον άγριον πολεμιστήν, δεινόν φυγής εργάτην,
που εδείχθηκε των Αχαιών ο πρώτος στην ανδρείαν.
Τόσο δεν μας ετρόμαζεν ο μέγας Αχιλλέας,
αν κι εγεννήθη από θεάν, ως λέγουν, αλλά τούτου100
η μάνητα είναι ακράτητη και αντίσταση δεν έχει».

Σχόλια του J. La Roche στο αρχαίο κείμενο:
66 εκέκλετο: αντί εκεκέλετο, είναι αναδιπλασιασμένος και συγκεκομμένος β΄ αόριστος του κέλομαι.
αύσας: του ήυσα του αύω = φωνάζω.
67 Τοιαύτη είναι η προς τους πολεμιστάς προσφώνησις, όρα Β 79.
68 έναρα: λεία, όπλα φονευθέντος εχθρού, όρα Α 191.
ενάρων επιβαλλόμενος: ρηχνόμενος εις τα έναρα. Έλαβε γενικήν ως αφής.
70 τα: τα έναρα.
έκηλος = ήσυχος. Είχε F, διό δεν εξεθλίβη το α του τα.
71 αμ πεδίον = ανά πεδίον. Της εργασίας και του κόπου δεν εξήρεσεν εαυτόν ο Νέστωρ ειπών κτείνωμεν, την εντεύθεν όμως υλικήν ωφέλειαν, ως συνετός στρατηγός, αφίνει όλην εις τους στρατιώτας λέγων συλήσετε.
συλήσετε μέλλων του συλάω, Έλαβε δύο αιτιατικάς, τα - νεκρούς· διοτι είναι εκδύσεως σημαντικόν.
72 Συχνός στίχος μετά παρακέλευσιν πολεμιστών.
73-118 Κατά συμβουλήν του μάντεως Έλενου ο Έκτωρ έρχεται εις την πόλιν, ίνα διατάξη τας Τρωάδας να παρακαλέσουν την Αθηνάν.
73 αύτε = πάλιν, όπως άλλοτε, ότε ήν παρών και ο Αχιλλεύς. υπ' Αχαιών: ποιητικόν αίτιον του εισανέβησαν, περιέχοντος παθητικήν έννοιαν, όρα Α 242.
74 εισανέβησάν κεν = ηναγκάσθησαν αν εισαναβήναι. Η εις την Ίλιον είσοδος ήν συγχρ'ονως και άνοδος· διότι αφ' υψηλού έκειτο. Διά τούτο έλαβε και την ανά το ρήμα.
αναλκείησι: αίτιον αναγκαστικόν του δαμέντες. αναλκείη είναι αφηρημένον του άναλκις. Ο πληθυντικός των αφηρημένων τίθεται διά τας εν διαφόροις περιστάσεσιν ή προσώποις, όπως εδώ, εμφανίσεις αυτών.
76 οιωνοπόλος: (πολέω, πέλομαι) = ο αναστρεφόμενος με τους οιωνούς.
όχα Εκ του έχω, συχνότερον λέγεται έξοχα = εξόχως, λίαν, μόνον μετά του άριστος τίθεται. Η τοιαύτη σημασία της ρίζας οχ- του έχω φαίνεται και εις τα σύνθετα εξέχω, υπερέχω, υπέροχος.
77 Προς τω Έκτορι αναφέρει τον Αινείαν ως τον επισημότατονμετ' αυτόν Τρώα και μέγιστα ενδιαφερόμενον.
επεί...: ταύτα αιτιολογούσι το διατί προς αυτούς μάλιστα αποτείνεται.
πόνος: πολεμική εργασία, πολεμικός αγών, αγών μάχης.
78 Τρώων και Λυκίων: γενική του όλου. Οι Λύκιοι ήσαν οι επισημότεροι των επικούρων· διό προς τω Τρώων ετέθη και Λυκίων, το μέρος δηλ. αντί του όλου επικούρων.
εγκέκλιται = επίκειται, βαρύνει. Εξ αυτού εξαρτάται το ύμμι.
ούνεκα: εκ των ού ένεκα, κατ' αρχάς εσήμαινεν: ένεκα του οποίου. είτα απολεσθείσης της αναφορικής σημασίας σημαίνει α΄) διότι, β΄) ότι.
79 πάσαν επί ιθύν: διά πάντα σκοπόν, προς πάσαν επιχείρησιν. Το μάχεσθαι είναι επεξήγησις του ιθύν. ιθύς είναι επίθετον (= ευθύς), ουσιαστικόν (= ευθύτης), επίρρημα ιθύς και ιθύ (= κατ' ευθείαν, κατεπάνω.
80 πυλάων: των Σκαιών πυλών. Η προς την πεδιάδα πύλη, ήτις εις τρία χωρία (Ε 789, Χ 194, 413) λέγεται και πύλαι Δαρδάνιαι. Άλλας πύλας ο Όμηρος δεν αναφέρει.
ερυκάκετε: προστακτική του αορ. ηρύκακον ερύκακον του ερύκω = κρατήσατε, σταματήσατε.
81 εν χερσί γυναικών πεσέειν: προς ανακούφισιν από του καμάτου και της φυγής. Είναι υβριστική έκφρασι αισχίστην φυγήν δηλούσα· διότι το παλληκάρι ουδέποτε αφίνει τα όπλα, ίνα καταφύγη εις το άσυλον του οίκου, ως ο Πάρις εν τη ραψωδία Γ.
γυναικών: πλησίον ήσαν αύται και περί τας Σκαιάς πύλας, ίνα ερωτώσι πάντα προσεχόμενον.
82 φεύγοντας: κατά σύνεσιν αναφέρεται εις τον λαόν (80).
πεσέειν = πεσείν του έπεσον.
δηίοισι: τα ηί πάσχουσι συνίζησιν.
84 ημείς μεν: αντιτίθεται προς το ατάρ συ (86) = οι άλλοι μεν ημείς.
αύθι: αυτού, επί του πεδίου της μάχης. Προήλθεν εκ του αυτόθι διά συγκοπής.
85 τειρώ -όμαι = καταβασανίζω, κατατρύχω.
επείγει: απολύτως κείται. Ευκόλως όμως εννοείται: ημάς.
87 μητέρι σή και εμή: εις την κοινήν ημών μητέρα.
ή δε: υποκείμενο κατ' οομαστικήν του θείναι (92) διότι τούτο αναπληροί προστακτικήν.
ξυνάγουσα = μεθ' εαυτής άγουσα. Κατ' ενεστώτα ετέθη, διότι εκφράζει πράξιν, η οποία ήρχισε μεν πρότερον, αλλ' εξακολουθεί να ήναι σύγχρονος προς την κυρίαν θείναι, ενω το οίξα σα είναι πράξις ηγουμένη.
88 νηόν: αιτιατική απρόθετος δηλούσα τέρμα. Ο Όμηρος λέγει νηός όχι ναός. Εκ του ναίω = κατοικώ, σημαίνει λοιπόν οίκον, κατ' εξοχήν δε τον οίκον θεού, τον ναόν.
γλαυκώπις: εκ του γλαυκός (= λαμπρός, σπινθηροβόλος) και ωψ. Έχουσα αστράπτοντας οφθαλμούςΕίναι επίθετον της Αθηνάς αλλά ευρίσκεται και μόνον του ως ουσιαστικόν, Θ 373 κ.α..
πόλει άκρη = ακροπόλει, Περγάμω.
89 οίγνυμι αόριστος ώιξα και ώξα, μετοχή οίξας -ασα.
. οίξασα = διατάξασα ν' ανοίξουν. Εν 298 ανοίγει η Θεανώ.
κληίς: ήτο α) μοχλός κλείων έσωθεν τηνν θύραν β) δρεπανοειδές εκ μετάλλου όργανον, δι' ού έξωθεν απωθούντες τον μοχλόν ήνοιγον.
ιερός δόμος = νηός (88).
90 πέπλος: παν ύφασμα, όθεν κάλυμμα, σκέπασμα, είτα γυναικείος επενδύτης. Ην εσθής γυναικεία ποδήρης συγκρατουμένη μεν διά περονών ουχί μακράν των ώμων, έχουσα δε σχισμήν ανοικτήν εις μίαν των πλευρών. Αφελκομένων των περονων κατωλίσθαινεν ο πέπλος.
91 μέγαρον: ενταύθα γυναικείος θάλαμος. Εκ του μέγας· σημαίνει κυρίως μέγα δωμάτιον λ.χ. το ενδιαίτημα των ανδρών το μέγιστον της οικίας, αλλά και τον γυναικείον θάλαμον. Κατά πληθυντικόν σημαίνει την κατοικίαν εν γένει, τα παλάτια.
οι αυτοί = εαυτή. Αι αυτοπαθείς αντωνυμίαι είναι αναλελυμέναι.
92 θείναι υποσχέσθαι: απαρέμφατα αντί προστακτικών.
επί γούνασιν: επί των γονάτων του καθημένου της Αθηνάς αγάλματος, ό ήτο ξύλινον. ξόανα δε τα τοιαύτα εκαλούντο και ως λίαν άμορφα τα ενέδυον και εκάλλυνον ανθρωπίνως. Τοιούτον σκοπόν είχεν η αφιέρωσις του πέπλου. Και επί της ιστορικής εποχής εσώζοντο ξόανα λίαν τιμώμενα, καλλυνόμενα δε και ενδυόμενα. Τα σωζόμενα λίθινα της Αθηνάς αγάλματα, όντα μίμησις των έτι αρχαιοτέρων ξοάνων, καθημένην επίσης παριστώσι την θεάν.
93 υποσχέσθαι: αντικ.: ιερευσέμεν, ού αντικείμενον βους.
94 ήνις συνηρημένον αντί ήνιας = λαμπράς.
ήκεστος ηκέστη = ακέντητος, αδάμαστος. Κυρίως ην άκεστος εκ του στερητικού α και κεστός, ό εκ του κεντέω). Την ηκέστην βουν λέγει και αδμήτην Κ 293. Αμφότερα σημαίνουσι την μη υποβληθείσαν έτι εις εργασίαν και ζυγόν, ότε ην άχρηστος προς θυσίαν.
ιερευσέμεν = θύσειν. Υποκ. ημάς. ιερεύω = σφάζω, θυσιάζω.
αι κ' ελεήση: πλαγία ερώτησις εξαρτωμένη εκ προτάσεων περιεχουσών έννοιαν αποπείρας.
97 μήστωρα φόβοιο = ο σκεπτόμενος την φυγήν (των άλλων), όπως λέγεται μήδεσθαί τινι όλεθρον = σκέπτομαι την καταστροφήν τινός.
99 ποτε ότε, δηλ. ελάμβανε μέρος εις τας μάχας.
ώδε: τόσον πολύ, όπως τώρα.
100 όν περ: τον οποίον όμως, μόλα ταύτα.
θεάς: εξαρτάται εκ της προθέσεως του εξέμμεναι. Ως υιός θεάς φυσικόν είναι να ήναι επίφοβος.
εξέμμεναι αντί εξείναι.
101 μένος: αιτιατική αναφοράς.
ισοφαρίζειν: εκ των ίσος φέρειν. Ενηλλάχθη το α προς το ε, ως εν τω φαρέτρη. = αντιπαραβάλλομαι, αμιλλώμαι.

Τα σχόλια από την έκδοση Παπαδήμα: Ομήρου Ιλιάς Α. Καραπαναγιώτου (1893).

νύχτα έρχεται η νύχτα

Ο θάνατος είναι αρρώστια στοργική.
Μάς απαλλάσσει, τελικά, απ' της ζωής το αίνιγμα
όπως μια γρίπη άκακη
λυτρώνει απ' τη μελέτη το πρωτάκι.*

Ο ΜΑΤ

Αυτός που αντέχει το κατώτερο
αντέχει κι όλα τ' άλλα.
Κομμάτια κρέας κρέμονται
από τη φόδρα του κορμιού
κι όμως πηγαίνει μόνος του.
Αδιάφορα βαδίζει, ακέραιος
μέσα στη νύχτα τού ενός
κι απ' των πολλών το σκότος βγαίνει.

*

Καθώς αρχίζει ετούτο το γραφτό
βλέπω κιόλας το χορτάρι.
Να ξεφυτρώνει ακάθεκτο
ανάμεσα στις λέξεις
και να τίς αχρηστεύει.

*

Κι ένιωσα, ξαφνικά, ένα κενό
λες κι ήμουν μόνο το παλτό μου.

*

Η ΝΥΧΤΑ ΠΑΙΖΕΙ ΜΕ ΤΑ ΚΟΥΜΠΙΑ

Η νύχτα είναι θεογκόμενα· νταλίκα ακυβέρνητη, σε λασπωμένο δρόμο. Έρχεται κατά πάνω μας, μία ολόκληρη ζωή, κι οι λυπημένοι δε μπορούν, δε θέλουν να την αποφύγουν. Τινάζονται κάθε φορά, μ' όλα τα σωθικά τους σε διάρκεια, σ' αυτό τ' αέναο δυστύχημα και κείνη -αδιάφορη- παίζει με τα κουμπιά· αλλάζει τις συχνότητες και βγάζει τις φωνές τους, δήθεν σαν τραγούδια, σε άλλα μήκη.

*

Η ΝΥΧΤΑ

Η νύχτα, νύχτα έρχεται
και φεύγει πάλι νύχτα.
Σαν τραίνο φεύγει αδειανό
χωρίς κανέναν μέσα.
Κλέβει μονάχα μυστικά
τα πάει στον πίσω χρόνο.

*

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ

Βροχές παλιές με βρέχουνε· με βρέχει ο πίσω χρόνος. Ρετάλια τα μαλλιά μου, ασπρίσαν πια και κρέμομαι σαν τον Αβεσαλώμ. Από τη μνήμη κρέμομαι. Πηγαίνω, πέρα-δώθε, στο κενό κι ο εχθρός μου ολοένα πλησιάζει.

*

Ο ΧΡΟΝΟΣ ΕΙΝΑΙ ΣΠΛΑΧΝΙΚΟΣ

Ζωή αβάσταχτη
σαν το παλιό βαρύ παλτό.
Ο χρόνος είναι σπλαχνικός.
Ράφτης είναι κι εργάζεται
από τη μέσα σου μεριά.
Τραβάει κάθε τόσο τις κλωστές
και λίγο-λίγο με ξηλώνει.

*

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟ

Στα πιο απίθανα σημεία
μέσα σε κόσμο πολύ
σε δρόμους κεντρικούς ή σε πλατείες
όλο και κάποιος πέφτει, μόνος του
και μένει εκεί για πάντα.

Σκιά θανάτου σαν ρητό.
Διακλαδίζεται στη λογική
και στις γωνιές αφήνει αίμα.**

Νίκος Χουλιαράς, Ο χρόνος είναι πάντα με το μέρος του. Ποιήματα και Εικόνες (έκδ. Νεφέλη, Αθήνα 1989, σσ. 64, 69, 73, 61, 56, 45, 17, 28). -Το αρκτικό motto, όπως και η κατακλείδα, εκ του ιδίου (ό.π., σσ. 80, 36).

η κορύφωση τού υπάρχειν

Κεφ. ΚΑ' [...] Οι τελώναι και αι πόρναι, που παραμένουν σφηνωμένοι στη γή αυτή -με το χρήμα και την σάρκα- μπορούν να νιώσουν, μέσα στον μυχό της ύπαρξής τους, πνιγηρά το αδιέξοδο τού βίου τους. Ετούτο ακριβώς το αδιέξοδο τού παραλόγου τούς ωθεί ενστικτωδώς προς τον Θεό. Είναι η μόνη ανάσα που μπορούν να πάρουν μέσα στον πνιγηρό «κατακλυσμό της αμαρτίας».

Όλοι οι άλλοι -«Γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί», αμέριμνοι και εγκόσμιοι-, έχουν την ψευδαίσθηση μιας σχέσης τους με τον Θεό που όμως δεν είναι οργανική. Δεν νιώθουν πως η σχέση αυτή έχει συντριβεί με την συνειδησιακή τους τύφλωση.

Το μέγα, κρίσιμο υπαρκτικό άθλημα τού σημερινού ανθρώπου -αν όχι, τού ανθρώπου κάθε εποχής: να μην αφήσει ώστε ο κόσμος να τυφλώσει την συνείδησή του. Γιατί η συνείδηση, ως μύχια φωνή τής ψυχής, σε ειδοποιεί πως πίσω από την γοητεία ή την δραματικότητα τού βίου αυτού, υψώνεται η μετά θάνατον πραγματικότητα, η συνάντηση τού Ανθρώπου με τον Θεό -κορύφωση τού υπάρχειν.

*

Κεφ. ΚΒ' Ο λόγος περί των ολίγων που συγκροτούν την μερίδα των εκλεκτών, αυτών που θα εισέλθουν στην βασιλεία του Θεού, αντηχεί βαρύς, καταθλιπτικός, σχεδόν απάνθρωπος.

Βέβαια, όσοι κλητοί δεν ανταποκρίνονται στην θεϊκή πρόσκληση, είναι σωστό να μην συμμετάσχουν στους θεϊκούς γάμους αλλά ένας δυσερμήνευτος πόνος τούς περιβάλλει, ο τυφλός, σχεδόν ενστικτώδης πόνος τού τετελεσμένου. Πρόκειται για τον σπαραγμό τού ανθρώπου καθώς νιώθει να εκπίπτει από την τροχιά που τού χάραξε ο Δημιουργός του.

Πέρα από τα όρια τού κόσμου αυτού δεν υπάρχει μετάνοια -ίσως επειδή έχει εξαντληθεί ο ανθρώπινος χρόνος. Αυτό το πάγωμα, η αδράνεια τής Δημιουργίας όλης συγκλονίζει. Εξάντληση τής Ιστορίας. Άπνοια. Μη - Χρόνος.

Η προετοιμασία των γάμων Θεού και Ανθρώπου είναι η επίγεια ζωή, η επικράτεια του Χρόνου. Η άλλη ζωή, η άχρονη πλέον, είναι η επικράτεια του θεού.

Είμαστε σκιές μέσα στον χρόνο, σκιές βιαστικές, φευγαλέες, καμιά χαρά δεν μπορεί ν' αντέξει τέτοιον σπαραγμό τού όντος που κατευθύνεται στον θάνατό του, στον προθάλαμο τής άλλης ζωής, εκείνης που προγεύονται μονάχα όσοι, έχοντας κατανικήσει το φάσμα τού κόσμου ετούτου, πιστεύουν στην υπέρβαση της θνητότητάς τους, τής χρονικότητας, τής φθοράς τους.

Το γήρας ακριβώς προειδοποιεί για όλα, οξύνοντας την οδύνη τής εγκοσμιότητας, τής μετάβασης προς μια «περιοχή» που επιβλέπει μόνο η πίστη, ποτέ η γνώση.

Ανάγκη, λοιπόν, τραγική να κατανικηθεί η εξουσία της λογικής, να εισέλθει ο άνθρωπος σε κατάσταση μετα-λογική, να ζήσει πλέον ως όν μετα-λογικό, για να κατορθώσει, διά τής πίστης, να επιζήσει μετά θάνατον.

Πάλιν και πολλάκις, ενώπιον τού μυστηρίου τού θανάτου, υπάρχουμε. Και ο χρόνος καταντά μια βίωση οδυνηρή, πικρή και αφόρητη. Ο θάνατος αποκαλύπτεται ως γεγονός «λογικό». Το γήρας όμως, όχι. Είναι η κατάχρηση τού χρόνου.

Κώστας Ε. Τσιρόπουλος, Ανάγνωση του Κατά Ματθαίον Ιερού Ευαγγελίου (έκδ. Ο μικρός Αστρολάβος/14, Αθήνα 2007, σσ. 64-65, 66-68).

τα τέσσερα ριζώματα του Εμπεδοκλέους

Τα τέσσερα ριζώματα του Εμπεδοκλέους, τα συστατικά στοιχεία του κόσμου δηλαδή, είναι το πύρ (θεωρεί το πύρ ως Δία), η γή (θεωρεί την γή ως τον Αϊδωνέα), το ύδωρ (θεωρεί το ύδωρ ως Νήστιν) και ο αέρας (θεωρεί τον αέρα ως Ήρα). Η Νήστις είναι πάντα το ύδωρ, ενώ για τις άλλες θεότητες οι απόψεις δεν ομονοούν.

Αυτά τα στοιχεία συνεχώς μεταβάλλονται και ποτέ δεν παύει η μεταβολή τους. Τα ορίζουν δύο μεγάλες κοσμικές δυνάμεις: η Φιλότης (φιλία) και το Νείκος (έχθρα).

Με την δύναμη της Φιλότητος ενώνονται όλα σε ένα, ενώ με την δύναμη του Νείκους χωρίζονται στα επί μέρους. Αυτά τα στοιχεία βρίσκονται εναλλάξ σε αδιάκοπη κίνηση· άλλοτε συνενώνονται με την δύναμη της Φιλότητος, κι άλλοτε χωρίζουν με την δύναμη του Νείκους.

Η Φιλότης συνενώνει τα πάντα σε ένα και καταστρέφει τον κόσμο του Νείκους, κι από αυτόν δημιουργεί τον Σφαίρο, ενώ το Νείκος διαχωρίζει ξανά τα στοιχεία και κάνει αυτόν τον γνωστό μας κόσμο.

Ο Εμπεδοκλής λέγει ότι η Φιλότης και το Νείκος επικρατούν διαδοχικώς τόσο στους ανθρώπους, όπως και στα ψάρια, τα πουλιά και τα ζώα. Όταν επικρατεί η Φιλότης εμφανίζεται ο Σφαίρος.

Αναφέρεται πως ο Εμπεδοκλής πήρε την εικόνα την σφαίρας από τον Παρμενίδη, για να την μετατρέψει στον θεό Σφαίρο. Η λέξη Σφαίρος είναι ασυνήθιστη, είναι μία αναγωγή σε νόηση και πνεύμα, ενώ η λέξη σφαίρα παραπέμπει σε κάτι απτό και ορατό.

Όταν επικρατεί η Φιλότης, υπάρχει η ακινησία σε ολόκληρη την Σφαίρα, όλα τα στοιχεία είναι ενωμένα. Ο κυκλοτερής Σφαίρος στηρίζεται πολύ καλά στον κόρφο της Αρμονίας απολαμβάνοντας την τέλεια ηρεμία της.

*

Αυτός ο Σφαίρος [...] Είναι μόνος στο σύμπαν, ακίνητος, και ευφραίνεται με την ευδαιμονιστική του μοναξιά (μονία περιηγηθής). Όπως όλα τα διπλά στο κοσμογονικό σύστημα του φιλοσόφου, η μοναξιά είναι διττή: από την μία η χαρούμενη, ευδαιμονιστική μοναξιά κι από την άλλη η μονόχνωτη, μίζερη και φθονερή. Ο καλλιτέχνης δημιουργεί μόνον στην ευδαιμονιστική του μοναξιά.

Όμως η θητεία του Σφαίρου δεν κρατάει πολύ, γιατί παραμονεύει το Νείκος. Τότε επικρατεί κίνηση στον Σφαίρο κι αρχίζουν να κλονίζονται [...]

*

[...] Όποιος δεν σεβασθεί τον όρκο και μιανθεί με φονικό, θα περιπλανιέται τριάντα χιλιάδες χρόνια μακριά από τους μακάριους, ενσαρκωμένος όλον αυτόν τον καιρό σε όλες τις μορφές - από την παραβίαση του όρκου προκύπτουν οι μεταμορφώσεις: άλλοτε ήμουν αγόρι και κορίτσι, θάμνος, πουλί και ευκίνητος ιχθύς. Κι αυτόν τον μιασμένο θα τον διώχνει η δύναμη του αιθέρα στην θάλασσα, η θάλασσα στην στεριά, η στεριά στον καυτό ήλιο κι εκείνος στην δίνη του αιθέρα. Ένα τρομερό κοσμογονικό παιχνίδι κυκλώνει αυτόν τον μιασμένο με φονικό. Ένας από αυτούς, λέγει στο ποίημα ο Εμπεδοκλής, είμαι τώρα κι εγώ, φυγάς θεόθεν και αλήτης.

Είχαμε γράψει σε άλλο δοκίμιο για την Δύναμη που βρίσκεται έξω από τα προσωκρατικά συστήματα, όπως είναι η μοίρα, η ανάγκη, το κατά το χρεών και η τύχη. Τώρα ο Εμπεδοκλής πλάι στην ανάγκη, αναφέρει και τον όρκο ως κοσμογονική δύναμη, διότι μυθολογικές μορφές ή έννοιες της καθημερινής εμπειρίας, σύμφυτες με το ανθρώπινο γένος, μετατρέπονται στην σκέψη των προσωκρατικών σε κοσμικές δυνάμεις.

Ελένη Λαδιά, «Η ευδαιμονιστική μοναξιά του Σφαίρου», εν περιοδ. Το Κοράλλι (τ. 33-34, Απρ. 2022-Σεπτ. 2022, σσ. 154, 155, 155-156).

ο κόσμος δυσκυβέρνητος...

Καταραμένοι γάτοι μιας γεροντοκόρης
λερώνετε τους τόπους τής ωραίας μας πόλης.*

Ολόκληρος ο κόσμος γίνεται όλο και πιο «δυσκυβέρνητος» (η λέξη δεν υπάρχει, αλλά ας υπάρξει). Οι εξτρεμιστικές τάσεις, δεξιές και αριστερές, μαζί με τη διεύρυνση της δημοκρατίας έχουν δημιουργήσει κατεστημένο πολιτικής ανυπακοής –η οποία θεωρείται αρετή, «γενναιότητα», ακόμα και στο δημοκρατικό πολίτευμα– ενώ, παραλλήλως, η πολιτική και οι πολιτικοί έχουν χάσει σε κύρος και αξιοπιστία. Ακριβώς λόγω αυτών των τάσεων, αναδεικνύονται σε θέσεις εξουσίας, σε θέσεις λήψης αποφάσεων, άτομα με λιγότερα προσόντα από ό,τι στο παρελθόν. Αν και φυσικά υπάρχουν εξαιρέσεις, ο εκδημοκρατισμός και οι διαστροφές του αλλοίωσαν την ποιότητα των κυβερνώντων: πριν από πενήντα χρόνια, πολλά από τα άτομα που σήμερα κατέχουν θέσεις, που έχουν εκλεγεί, δεν θα έφταναν ούτε μέχρι την πόρτα του κοινοβουλίου. Είναι γενικό χαρακτηριστικό των τελευταίων δεκαετιών: λείπει το φίλτρο ποιότητας… Μετριοκρατία. Ο καθένας μπορεί να εκδώσει βιβλίο, ο καθένας μπορεί να βραβευτεί, ο καθένας μπορεί να εκλεγεί. Ιδιαίτερα σε χώρες με καχεκτικό νομικό πολιτισμό, όπου οι νόμοι είναι σχεδόν προαιρετικοί, η «δυσκυβερνησία» είναι μέρος της πολιτικής ζωής και αντιμετωπίζεται ως μοιραία συνθήκη, ως εθνικό χαρακτηριστικό. Το ερώτημα είναι πώς επιζεί κανείς σε ένα τέτοιο περιβάλλον χωρίς να παρασυρθεί από το κύμα, χωρίς να γίνει κακός πολίτης.

Σώτη Τριανταφύλλου (από συνέντευξη στην Αγγελική Μπιρμπίλη (athensvoice.gr, 22.5.2024) για «Το πλοίο των τρελών: οδηγίες χρήσεως», την έβδομη συλλογή πολιτικών άρθρων της (εκδ. Πατάκης).

-----
* Κυριάκος Χαραλαμπίδης, Αμμόχωστος Βασιλεύουσα (έκδ. Άγρα, Αθήνα 1997, σ. 57) δίστιχο εκ του ποιήματος με τίτλο «Μαγικό παιγνίδι» και όλον τον καημό του! Ως «γεροντοκόρη» βέβαια, σύμφωνα με σημείωση τού ίδιου τού ποιητή (ό.π., σ. 148) «η γηραιά Αλβιών, ‘εγγυήτρια δύναμη’»! Κι από έτερο ποίημα τής ίδιας συλλογής, με τίτλο «Κατά την Τραχειά» συλλέγω (ό.π., σσ. 59-60):

Και σύ την πόλη (πάλι αυτή!) […]

[…]
την τριγυρίζεις από κεί που φαίνεται τού ήλιου το φεγγάρι,
σαν όνειρο κατά παραγγελίαν·
φεγγάρι που έδυε αναδεύοντας το χέρι του
την ώρα που ο ήλιος βασιλεύοντας από στεριά δεξιά μεριά,
φεγγάρι αριστερή μεριά και το γιαλό φιλούσε.

περί της μοναδικότητας

Καθώς τα πάντα ανεξαιρέτως στη Φύση είναι μοναδικά, οι άνθρωποι είναι επίσης διαφορετικοί μεταξύ τους, αφού ο καθένας εκφράζει ένα βαθμό μιας τουλάχιστον αρετής ή συνδυασμού αρετών διαφορετικό από εκείνον οποιουδήποτε άλλου συνανθρώπου του.

Η μοναδικότητα κάνει, λοιπόν, και στο ανθρώπινο όν την εμφάνισή της μέσω των ιδιαζόντων, των ιδιαιτέρων χαρακτηριστικών του κατά το πνεύμα (όπως π.χ. η ευρηματικότητα, η παρατηρητικότητα, η ευστροφία κ.ά.), την ψυχή (όπως π.χ. η ευαισθησία, η φιλαυτία κ.ά.) και το σώμα (όπως π.χ. το ύψος, το χρώμα των μαλλιών κ.ά.)·

τούτα δεν είναι άλλα από τις σφραγίδες μιας θείας ακτίνας πάνω στις τρεις υποστάσεις του -την πνευματική, την ψυχική και την υλική-, ακτίνας της οποίας αποτελεί την απόληξη στον κόσμο τούτο.

Έτσι, κάθε ανθρώπινο όν, ως αποτύπωμα της προβολής μίας θείας Ιδέας στον κόσμο της Ύλης, όντας κατά μία θεώρηση τρισυπόστατο, φέρει τη σφραγίδα της Ιδέας αυτής στην όλη του συγκρότηση, δηλαδή στο πνεύμα, στην ψυχή και στο σώμα του, και διαφέρει ως προς την ποικιλία και τη χροιά των ιδιοτήτων που εμφανίζει κατά έναν ορισμένο συνδυασμό και τρόπο, με άλλα λόγια διαφέρει ως προς τη φυσική του προσωπικότητα.

Συνεπώς, η μοναδικότητα αφορά και τις τρεις υποστάσεις του ανθρώπινου όντος.

*

Η Μοναδικότητα είναι τελικά εκείνη που επιτρέπει στην καλώς εννοούμενη αμοιβαιότητα, θεμέλιο κάθε κοινωνικής ζωής, να χρωματίζει τις μεταξύ των ατόμων σχέσεις μέσα σε μια ομάδα.

*

Στην ερωτική διάσταση ειδικότερα, το ότι νιώθουμε έλξη για κάποιο άτομο οφείλεται όχι τόσο στο πλάσμα αυτό καθαυτό που έχουμε απέναντί μας ή στο πλάι μας, αλλά στο τί κόσμους αυτό αφυπνίζει μέσα μας και τούς φέρνει στην επιφάνεια -και τούτο μάλλον ερήμην του-, στο τί ιδέες και συναισθήματα υποκινεί, ανακινεί, ενεργοποιεί εντός μας, στο τί συναισθήματα μάς κάνει να προβάλλουμε πάνω του και κυρίως στο ποιές ψυχολογικές, συναισθηματικές ελλείψεις μας έρχεται να καλύψει.

Φοίβος Πιομπίνος, Περί των μορφών τινά (έκδ. Επτάλοφος, Αθήνα 2022, σσ. 74-75, 75, 93).