επικοινωνιακή αποτελεσματικότητα της Χάρτας

Σχετικά με τα στοιχεία της εσωτερικής αναγνώρισης, από τα τρία βασικά, την ακρίβεια, την γενίκευση και την επικοινωνιακή αποτελεσματικότητα, ένας 'χάρτης Κοινού' δεν μπορεί παρά να εντοπίζει το ενδιαφέρον του στο τρίτο στοιχείο, την 'επικοινωνιακή αποτελεσματικότητα'.

Και εδώ η επίδοση του Ρήγα είναι εντυπωσιακή. Η σχεδιαστική απόδοση ικανοποιεί τους βασικούς κανόνες της οπτικής πρόσληψης (οπτικονοηματική αντίληψη) ακόμα και του απλού χρήστη του χάρτη. Έχει δώσει ιδιαίτερη προσοχή στη διαστασιακή, μορφική και κυρίως χρωματική σχέση του γενικού υπόβαθρου του χάρτη με τα επιμέρους στοιχεία του, όπως είναι τα σύμβολα, τα γράμματα, τα γραφήματα, οι εικόνες, οι επιμέρους πινακίδες και τα διακοσμητικά στοιχεία.

Είναι χαρακτηριστική η οπτική σαφήνεια των γραμμικών στοιχείων του χάρτη, οι χρωματικές συσχετίσεις και ο διαστασιακός διαφορισμός των αλφαριθμητικών στοιχείων, καθώς και η γενικότερη αισθητική και η από απόσταση αναγνώριση επιμέρους στοιχείων των οποίων επιζητείται η ανάγνωση, ιδίως όταν πρόκειται για 'χάρτες ανάρτησης' και 'μαζικής επικοινωνίας', όπως προόριζε ο Ρήγας να είναι η Χάρτα και όπως άλλωστε λειτούργησε στη πραγματικότητα, κατά τη μαρτυρία του Dumon (1867).

*

Και μόνο από την λεπτομερή απεικόνιση των εκατoνεξηνταδύο νομισμάτων, ως θεματικών συμβόλων, θα μπορούσε να δικαιολογηθεί ο ορισμός του ως τυπικού 'θεματικού χάρτη'. Η επιμονή του Ρήγα στο 'νομισματικό θέμα' του χάρτη ίσως να είναι μια από τις αποδείξεις της επικοινωνιακής αποτελεσματικότητας που επεδίωκε να τού δώσει.

Εκτός από την 'κατεστημένη' ερμηνεία της νομισματικής θεματικής της Χάρτας, ως στοιχείου τόνωσης της εθνικής περηφάνιας για το ένδοξο παρελθόν, ίσως να υπάρχει και μία 'αιρετική', γνωρίζοντας την πληθωρικότητα, τον ρεαλισμό, την ευφυΐα και την λαϊκή διορατικότητα του Ρήγα· να προκαλέσει δηλαδή το ενδιαφέρον να σκύψουν στην Χάρτα και εκείνοι από τους Ρωμαίους 'που γούσταραν τα γρόσια'!

*

Λόγω της γνωστής, στη Χαρτογραφία, υπόθεσης 'περί του γεωγραφικού μήκους', τα μήκη στη Χάρτα ακολουθούν τη γαλλική πρακτική της εποχής, που χρησιμοποιούσε ως αρχή των μηκών τα Κανάρια Νησιά, περίπου 15 μοίρες δυτικά του Greenwich. Έτσι τα μήκη της Χάρτας είναι κατά περίπου 15 μοίρες μεγαλύτερα των σημερινών, ενώ τα πλάτη είναι της ίδιας τάξης μεγέθους με τα σημερινά, όπως άλλωστε θα περίμενε κανείς λόγω του ακριβέστερου προσδιορισμού του πλάτους που ήταν εφικτό ήδη από τους αρχαίους χρόνους.

*

Η κλίμακα της Χάρτας εκτιμάται ότι κυμαίνεται γύρω από το λόγο 1:600.000, όπως προκύπτει και από το γεωγραφικό της πλαίσιο αλλά και από την χρονική κλίμακα που σχεδιάζει ο Ρήγας στο υπόμνημα· είναι η οριζόντια απόσταση, που αντιστοιχεί σε 24 ώρες πεζοπορίας και ισοδυναμεί εντυπωσιακά με το αποδεκτό και σήμερα μέτρο, όπου τα περίπου «τέσσερα χιλιόμετρα διανύονται σε μια ώρα κανονικής πεζοπορίας».

Δημήτριος Καραμπερόπουλος, «Μηνύματα του Ρήγα Βελεστινλή μέσα από τη δωδεκάφυλλη Χάρτα του» εν 200 Χρόνια της Χάρτας του Ρήγα 1797-1997. Πρακτικά Επιστ. Ημερίδας. Κοζάνη, 18 Οκτωβρίου 1997 (έκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1998, σσ. 82-83, 82, 74, 75).

να διδάξει τους υπόδουλους Έλληνες και τον Ελληνισμό

Η κυριαρχούσα άποψη είναι ότι, ο Ρήγας εξέδωσε τη Χάρτα για να καταδείξει 'εικονογραφικά' και να διδάξει τους υπόδουλους Έλληνες και τον Ελληνισμό γενικότερα «τί έχασε, τί έχει, τί τού πρέπει». Να δείξει από πού κατάγεται και τί μέλλον τού αξίζει. Γι' αυτό πάνω στο γεωγραφικό υπόβαθρο της Χάρτας χαράχτηκε η Ιστορία και η δόξα των Ελλήνων,

αναγράφονται τα μεγάλα γεγονότα της ιστορικής τους πορείας, οι νίκες τους, η πολιτική οργάνωση των αρχαίων προγόνων, καταγράφονται οι ήρωες και σημειώνονται χρονολογίες σταθμοί. Και όλα αυτά ανάμεσα σε πλήθος αρχαίων νομισμάτων, που αποτελούν ένα από τα κύρια θέματα της Χάρτας.

Απεικονίζονται και στις δύο όψεις τους, εκατόν εξήντα δύο νομίσματα της αρχαιοελληνικής, ρωμαϊκής και βυζαντινής περιόδου, συχνότερα δώδεκα ανά φύλλο· [...] Μόνο το ένα τρίτο των νομισμάτων έχει γεωγραφική συνάφεια με τις περιοχές που απεικονίζονται στα φύλλα. Τα νομίσματα αυτά [...] έχουν όλα εντοπισθεί από την ιστορική νομισματική έρευνα.

*

Η Χάρτα φέρει «ρόδο ανέμων» ιταλικού τύπου, με τριανταδύο διευθύνσεις, αλλά γαλλικό συμβολισμό για το Βορρά (το κρίνο) και το Νότο. Επίσης υπόμνημα με δεκαεννέα επεξηγήσεις συμβόλων, ενώ τα πολυπληθή τοπωνύμια καταγράφονται και στην αρχαία και στην νέα εκφορά τους.

*

Το τοπογραφικό των Φερών μαζί με εκείνο της Αθήνας και Πειραιά έχουν τοποθετηθεί στο «μνημειακό» φύλλο του Τίτλου, μαζί με το μεγαλύτερο πλήθος των νομισμάτων, μία επιλογή που εκτός της προφανούς τιμής στη γενέθλια πόλη, ίσως να υπονοεί ή να υποδεικνύει το ρόλο της Αθήνας ως μελλοντικής άρχουσας πόλης της Νέας Ελλάδας.

Η διαφορετικότητα του τοπογραφήματος των Φερών, όπως και της Κωνσταντινούπολης οδηγεί στο συμπέρασμα ότι είναι έργα του Ρήγα, ίσως αρκετά πριν από τα επτά τοπογραφήματα του Barbie du Bocage, που περιλαμβάνει η Χάρτα.

*

[...] δεν μπορεί να διαφύγει, ακόμη και από τον απρόσεκτο παρατηρητή της Χάρτας, η σαφής γεωγραφική αναφορά της στη Γ΄, Δ΄, Ε΄ και ΣΤ΄ Διοίκηση της Ρωμαϊκής (ή Ρωμανικής) Αυτοκρατορίας όπως αναδιατάχθηκε από τον Διοκλητιανό σε δυτική και ανατολική Αυτοκρατορία (Γ΄, Asiana -δυτικό τμήμα [ενν. Μικράς Ασίας]· Δ΄, Thraciae· Ε΄, Moesiarum· ΣΤ΄, Pannoniarum).

Οι Διοικήσεις αυτές είναι σαφέστατα τμήματα της Ανατολικής Αυτοκρατορίας. Έτσι εξηγείται και η απουσία της Μεγάλης Ελλάδας (νότια Ιταλία και ανατολική Σικελία) από τη Χάρτα, ενώ υπάρχει άφθονος χώρος, στο γεωγραφικό παράθυρο του Ρήγα, για την απεικόνιση της περιοχής αυτής του αρχαίου Ελληνισμού. Η απουσία ερμηνεύεται από το ότι η περιοχή αυτή ανήκει στην Ζ΄Διοίκηση (italiciana) του Μαξιμιανού, δηλαδή στο δυτικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στο μέρος εκείνο ο Ρήγας τοποθετεί το αυτοτελές φύλλο της Κωνσταντινούπολης και το φύλλο του 'μνημειακού' Τίτλου της Χάρτας!

Δημήτριος Καραμπερόπουλος, «Μηνύματα του Ρήγα Βελεστινλή μέσα από τη δωδεκάφυλλη Χάρτα του» εν 200 Χρόνια της Χάρτας του Ρήγα 1797-1997. Πρακτικά Επιστ. Ημερίδας. Κοζάνη, 18 Οκτωβρίου 1997 (έκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1998, σσ. 71-72, 72, 73, 73).

υπέρ της λαϊκής και φιλελεύθερης αντίληψης

η πλέον ευχάριστη απασχόλησή του ήταν η συγκριτική γεωγραφία *

Η προετοιμασία των έργων [ενν. του Ρήγα] στο Βουκουρέστι και οι στενές επαφές του εκεί με τον γαλλικό παράγοντα, τον χαρακτήρισαν ύποπτο για τα Αυστριακά συμφέροντα, που έβλεπαν ως απειλή την Ναπολεόντια πολιτική επιρροή στην υπό διαμόρφωση νέα Ευρώπη της μετα-οθωμανικής περιόδου.

Στη Βιέννη, με το έτοιμο έργο του από τη Βλαχία, αρχίζει η εκδοτική του δράση, το 1797, τυπώνοντας πρώτα για καθαρά εμπορικούς σκοπούς, στο τυπογραφείο του Ιάκωβου Νίτς και με χαράκτη τον Φρανσουά Μήλλερ, τους δύο χάρτες της Μολδοβλαχίας, τη Νέαν χάρταν της Βλαχίας και τη Γενικήν χάρταν της Μολδαβίας. Τούς είχε προετοιμάσει στο Βουκουρέστι αποδίδοντας στα ελληνικά, τα αυστριακά πρωτότυπα της εποχής.

Ο Ρήγας πίστευε αυτό που στην πραγματικότητα αποτελούσε στοιχείο της ιδεολογίας του γαλλικού Διαφωτισμού ότι δηλαδή η Ιστορία είναι αλληλένδετη με την Γεωγραφία· στοιχείο απολύτως κυρίαρχο και αδιαπραγμάτευτο μέχρι και σήμερα, στο γαλλικό εκπαιδευτικό σύστημα. Έτσι, η ενασχόλησή του με την Χαρτογραφία ήταν το φυσικό επακόλουθο της πίστης του αυτής.

Από την άλλη μεριά φαίνεται ότι είχε κατανοήσει την εποπτική αποτελεσματικότητα που έχει ο χάρτης ως συνοπτικός, εντυπωσιακός και άμεσος φορέας μετάδοσης πληροφοριών [...]

*

[...] το κυρίαρχο εθνικό στοιχείο στην περιοχή [ενν. τη Βαλκανική] ήταν το «νεογραικικό» πάνω στο οποίο θα έπρεπε να στηριχθεί στην αρχή οποιαδήποτε προσπάθεια ανατροπής της οθωμανικής κυριαρχίας· αλλά ίσως και της φαναριώτικης εξουσίας αργότερα, την οποία ο Ρήγας είχε γνωρίσει καλά στην Μολδοβλαχία.

Η ανατροπή αυτή θα έπρεπε να γίνει υπέρ της λαϊκής και φιλελεύθερης αντίληψης που εκφράζανε οι οικονομικά ακμαίοι Έλληνες της κεντροευρωπαϊκής Διασποράς, που ήδη είχαν αναπτύξει σπουδαία πρότυπα συλλογικής δράσης και αλληλεγγύης στην επιχειρηματική και κοινοτική τους ζωή.

*

Η Χάρτα είναι από τα μέγιστα έργα του Ρήγα· θεωρείται συμπλήρωμα του «Θούριου» και το κύριο μέσο για την ευρύτερη και δημοτικότερη διάδοση των αρχών του.

*

Σύμφωνα με το πρακτικό των καταθέσεων του Ρήγα και των συντρόφων του, μετά τη σύλληψή τους από την αυστριακή αστυνομία, προκύπτει ότι η Χάρτα τυπώθηκε σε 1220 αντίτυπα. Από αυτά τα 624 τα έστειλε στην Σμύρνη, μέσω Τεργέστης, 300 αντίτυπα στο Βουκουρέστι και τα υπόλοιπα 296 πουλήθηκαν κυρίως σε Έλληνες της Βιέννης.

Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί εδώ ότι, όπως προκύπτει από τη διατύπωση των πρακτικών κάθε μιας από τις καταθέσεις, η Χάρτα θα αποτελέσει το πρώτο και κύριο τεκμήριο της επαναστατικής ανατρεπτικής δράσης του Ρήγα, που καταγράφει επίμονα ο Αυστριακός ανακριτής (καταθέσεις των Αργέντη, Νικολίδη, Εμμανουήλ, Τουρούντζια).

Η Χάρτα ολοκληρώθηκε και διατέθηκε στο εμπόριο στις αρχές του Μαΐου του 1797, προς 36 γρόσια τα 12 φύλλα της (3 γρόσια το ένα)· τομή που ισοδυναμούσε με περίπου εκείνης ενός καλού βιβλίου στη Βιέννη της εποχής.

Δημήτριος Καραμπερόπουλος, «Μηνύματα του Ρήγα Βελεστινλή μέσα από τη δωδεκάφυλλη Χάρτα του» εν 200 Χρόνια της Χάρτας του Ρήγα 1797-1997. Πρακτικά Επιστ. Ημερίδας. Κοζάνη, 18 Οκτωβρίου 1997 (έκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1998, σσ. 69-70, 70, 70-71, 71). -Το motto εκ του ιδίου (ό.π., σ. 70).

είχε πάρει τις αποφάσεις του

Επταλόφου οράων, πολίων κλέος, ούδας Ανάσσης *

Ο Ρήγας, ήδη στα 1796, είχε πάρει τις αποφάσεις του για την εφαρμογή του επαναστατικού του σχεδίου με σκοπό την αποτίναξη της πολύχρονης τυραννίας, την απόκτηση της ελευθερίας και την εγκαθίδρυση της «Ελληνικής Δημοκρατίας». Για την υλοποίηση του επαναστατικού του σχεδίου μεταχειρίσθηκε ορισμένα προπαρασκευαστικά μέσα.

Ως πραγματικός ηγέτης, ο Ρήγας Βελεστινλής, θέλησε πρώτα να ανυψώσει το ηθικό των Ελλήνων, γιατί πίστευε πως δεν είναι δυνατόν να επαναστατήσει ένας λαός χωρίς να έχει υψηλό ηθικό. Και για το σκοπό αυτό χρησιμοποίησε ό,τι θα έδειχνε την μεγάλη ελληνική κληρονομιά, βιβλία, χάρτες, εικόνες, τραγούδια.

Έτσι, έχοντας τακτοποιήσει στη Βλαχία τις διάφορες υποθέσεις του, φεύγει για τη Βιέννη, την 1η Αυγούστου 1796, παίρνοντας μαζί του τα χειρόγραφα με τα επαναστατικά του έργα και τους χάρτες του. Ωστόσο, γνωρίζουμε ότι ο Ρήγας, ήδη, από το Βουκουρέστι, είχε αρχίσει να ετοιμάζει τους Χάρτες του. Σχετικά, ο Αυστριακός πρόξενος του Βουκουρεστίου Merkelius ειδοποιεί, στις 4 Αυγούστου 1796, τον υπουργό των Εσωτερικών και της Αστυνομίας Pergen:

«Στις αρχές αυτής της εβδομάδας ένας κάποιος γραμματικός Ρήγας ξεκίνησε από εδώ για τη Βιέννη, όπου σκοπεύει να τυπώσει έναν ελληνικό γεωγραφικό χάρτη».

[...] Επίσης, στα έγγραφα του Κων. Αμάντου [σημ.5: Κων. Αμάντου, Ανέκδοτα έγγραφα περί Ρήγα Βελεστινλή, Εν Αθήναις 1930] καταχωρίζεται η πληροφορία πως ο Αυστριακός υπουργός της Αστυνομίας Πέργκεν έγραφε στον αυτοκράτορά του: «Ο Ρήγας Βελεστινλής... θέλει να ελευθερώση τον Μορέαν διά της βίας από την Τουρκικήν εξουσίαν, προς τούτο δε απεφάσισε να στείλη επαρκή αριθμόν χαρτών εις τον Μορέαν και την Ανατολήν, επίσης δε να μεταφράση και τον Ανάχαρσιν, δια να γνωρίση εις τους εκεί κατοίκους την θέσιν της χώρας των και τας αρχάς της ελευθερίας».

*

Επίσης, σε άλλο έγγραφο αναγράφεται πως «Ομολογεί ο Ρήγας, ότι συνέταξεν ελληνικούς χάρτας, ών έκαστος πλήρης σύγκειται εκ δώδεκα τεμαχίων, τον τέταρτον τόμον Νέος Ανάχαρσις, ...ταύτα πάντα έπραξεν εξ ασπόνδου μίσους προς το τουρκικόν έθνος και επί σκοπώ να διαφωτίση το ίδιον αυτού έθνους περί της παρούσης θλιβεράς αυτού καταστάσεως».

*

[...] μετά την άφιξή του στην Βιέννη, Αύγουστος του 1796, τυπώνει το πρώτο φύλλο της Χάρτας του, την επιπεδογραφία της Κωνσταντινουπόλεως, που προκάλεσε μεγάλη εντύπωση στους κύκλους των Ελλήνων και των Ευρωπαίων, οι οποίοι κατέτασσαν, πλέον, τον Ρήγα στους χαρτογράφους. Στη συνέχεια, από τον Φεβρουάριο μέχρι τον Μάιο του 1797, τύπωνε τα υπόλοιπα ένδεκα φύλλα της Χάρτας της Ελλάδος. Γράφει σχετικά η «Εφημερίς» των αδελφών Πούλιου, [...] στις 20 Μαΐου 1797: «Είδησις. Ετελείωσεν ήδη και η Ελληνική της Ελλάδος δωδεκάφυλλος Χάρτα του κυρ Ρήγα και πωλείται δημοσίως,τόσον εδώ εις Βιένναν όσον και εις άλλας πόλεις όπου ο ίδιος εφρόντισε να στείλη».

Η Χάρτα αποτελείται από δώδεκα φύλλα, -το καθένα 50Χ70 εκατοστά περίπου, που αν τεθούν το ένα δίπλα στο άλλο στην αρμόζουσα θέση τότε δημιουργείται ένας χάρτης περίπου 2,10 μ. Χ 2,10 μ. Ο Ρήγας για να εμπλουτίσει τη 'Χάρτα της Ελλάδος' με ιστορικά στοιχεία και «προς κατάληψιν των παρά του Νέου Αναχάρσιδος ιστορουμένων» πήρε τις επιπεδογραφίες από το συνοδευτικό βιβλίο του Νέου Αναχάρσιδος, το βιβλίο του Barbie du Bucage.

Το βιβλίο αυτό περιέχει γενικό χάρτη της Ελλάδος, χάρτες των επί μέρους περιοχών της Ελλάδος, τις επιπεδογραφίες Αθηνών, Σπάρτης, Ολυμπίας, Δελφών, Θερμοπυλών, καθώς και τις επιπεδογραφίες της μάχης της Σαλαμίνος, της μάχης των Πλαταιών και το Αρχαίο Θέατρο. Το βιβλίο όμως [...] περιέχει και εικόνα του Παρθενώνα των Αθηνών. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι ο Ρήγας δεν καταχώρησε τον Παρθενώνα στη Χάρτα της Ελλάδος. Δεν γνωρίζουμε για ποιο λόγο δεν την χρησιμοποίησε, μια και η εικόνα του Παρθενώνος ήταν γνωστή.

Δημήτριος Καραμπερόπουλος, «Μηνύματα του Ρήγα Βελεστινλή μέσα από τη δωδεκάφυλλη Χάρτα του» εν 200 Χρόνια της Χάρτας του Ρήγα 1797-1997. Πρακτικά Επιστ. Ημερίδας. Κοζάνη, 18 Οκτωβρίου 1997 (έκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1998, σσ. 18, 19, 19, 22, 22-23, 23, 69-70). -Το motto εκ του ιδίου (ό.π., σ. 23) το επίγραμμα «στεναγμός του Γένους», τυπωμένο κάτω από την επιπεδογραφία της Κωνσταντινουπόλεως στη Χάρτα του Ρήγα.

η ελευθερία πληρώνεται ακριβά και όχι μόνο

Βάλετε έναν κρητικό χωριάτικο γάμο δίπλα στη συνηθισμένη γαμήλια τελετή της Αθήνας. Νομίζεις πως όλα γίνονται εκεί βιαστικά, όταν στην Κρήτη ένας γάμος είναι «μίμησις πολέμου» που κρατάει μερικά μερόνυχτα. Η φάρα του γαμπρού και η δικολογιά της νύφης δεν κάνουν οικονομία στο μπαρούτι. Δε λείπει από το παιγνίδι τους ούτε η «τζόγια», το στεφάνι της νίκης! Ο τόνος της ζωής στην Κρήτη οδηγεί άσφαλτα στην εποποιΐα.

*

Κατά τη συγγραφή του «Χρονικού», προσαρμόζοντας το λόγο μου στην κατάλληλη μορφή, περιορίστηκα να κοιτάξω μ' επιμονή τα πράγματα και να τα ονομάσω με ακρίβεια.

Όπου η ροή του χρόνου είναι σιγανή, ο άνθρωπος δεν περισπάται από πολλά. Αυτό τού επιτρέπει να εισχωρεί στην ουσία των αψύχων, όπως έκαμε λ.χ. ο Βαν Γκογκ όταν ζωγράφισε τη γνωστή ψάθινη καρέκλα του, που σε κάνει ν' ανατριχιάζεις με την ενάργειά της.

Ο φωτογραφικός φακός δεν μπορεί να συλλάβει την πλησμονή που δείχνουν κάποτε τα πράγματα, επειδή η ψυχική τους φόρτιση οφείλεται στον άνθρωπο που τα κοιτάζει.

Είτε επικός είναι ο συγγραφέας είτε χρονικογράφος, ο τόνος της ζωής μπορεί να υψώσει στον υπερθετικό βαθμό τα ονόματα των πραγμάτων.

*

[...] ο συγγραφέας δεν παρέλειψε να υποδείξει τα χρονικά όρια της αφήγησής του.

Η πιο απομακρυσμένη χρονολογία του είναι το 1898, η χρονιά που ο Πρίγκιπας Γεώργιος κατέβηκε στο νησί ως Αρμοστής των «Προστατίδων Δυνάμεων», κομίζοντας μιαν ελευθερία υπό όρους: η Κρήτη δεν είχε πάψει να βρίσκεται υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου.

Η άλλη περιοριστική χρονολογία μες στο «Χρονικό» είναι το 1924, το έτος που έγινε η ανταλλαγή των πληθυσμών.

Ανάμεσα στις δύο χρονολογίες παρεμβάλλεται μια γενεά ανθρώπων, μια «φύλλων γενεή» καθ' Όμηρον. Τότε ακριβώς παρατηρείται η οικονομική παρακμή του τόπου. Ο καθένας μπορεί ν' αναρωτηθεί: παρακμή, την ώρα που η Κρήτη ανακτά την ελευθερία της;

Μάλιστα, η ελευθερία πληρώνεται ακριβά. Όσο παρέμενε υπόδουλη στον Τούρκο, η Κρήτη χρησίμευε ως διαμετακομιστικός σταθμός ανάμεσα σε δυό Αυτοκρατορίες, την Αυστροουγγρική και την Οθωμανική.

Από το Τριέστι έως τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη, οι ξένοι είχαν τις παραθαλάσσιες πόλεις μας ως κέντρα ανεφοδιασμού των πλοίων τους και ως βολικά εμπορεία. Όταν η θαλάσσια αυτή επικοινωνία κόπηκε, επειδή το Κρητικό Πέλαγο έγινε ελληνικό, οι ανταλλαγές με τη φτωχή Ελλάδα δεν έφτασαν ν' αναπληρώσουν το παλιό εμπορικό και ναυτιλιακό κύκλωμα.

Από την άλλη μεριά, η αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων και ναυτικών αγημάτων στέρησε το νησί από το χρυσάφι των παρεπίδημων καταναλωτών, και συνάμα έκαμε να διαλυθεί ένα εύπορο κοινωνικό στρώμα από διοικητικούς υπαλλήλους, προμηθευτές, μεσάζοντες και κερδοσκόπους.

Από τη μια μέρα στην άλλη, η οικονομία της Κρήτης συμπιέστηκε στα ασφυκτικά όρια μιάς γεωργικής κοινωνίας χωρίς διεξόδους.

Παντελής Πρεβελάκης, Το Ρέθεμνος ως ύφος ζωής (έκδ. Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 1977, σσ. 21-22, 22, 23-24).

διαβατήριες τελετές ενηλικίωσης

[…] οι νέοι, παίρνοντας μέρος σε διαβατήριες τελετές ενηλικίωσης, είναι πιθανό ότι χρησιμοποιούσαν προσωπεία ταύρου, επιδιώκοντας τη μέθεξη με τις ιδιότητες του ταύρου, τη δύναμη και τη γονιμότητα, στην οποία το υγρό στοιχείο παίζει ιδιαίτερο ρόλο μέσα από την επίδειξη και την απόδειξη του ανδρισμού του και της φυσικής του δύναμης.

σημ. 37: Η κατανίκηση ενός θηρίου με υπερφυσικές δυνάμεις ή δαιμόνων είναι κάτι συνηθισμένο για έναν ήρωα ή για ένα βασιλιά σε όλες τις μυθολογίες. Η κατανίκηση προϋποθέτει ταξίδι σε μακρινές περιοχές, ακόμη και καθόδους στον Άδη.

Στην ελληνική μυθολογία χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις του Ηρακλή και του Θησέα, του Κάδμου αλλά και του Απόλλωνα. Ο βασιλιάς ή ο ήρωας κυριαρχεί στην περιοχή του τέρατος ή στην εποχή του έτους που το ζώο κυβερνά. Τις περισσότερες φορές αντίπαλός τους είναι ένας ταύρος ή κάποιος μεταμφιεσμένος σε ταύρο, οπότε η κατανίκησή του σηματοδοτεί τη, θεωρητική έστω, κυριαρχία του νικητή στις εποχές, μια και ο ταύρος από παλιά είχε νοηματοδοτηθεί ως στοιχείο του ουρανού.

*

[…] στο Καβείριο των Θηβών λατρεύονταν δύο Κάβειροι, ένας μεγαλύτερος κι ένας νεότερος […].

σημ. 40: Στη διαδικασία ενηλικίωσης, ένας ενήλικος, ο εραστής, αναλαμβάνει την εκπαίδευση του νέου, που αποκαλείται ερωμένος. Η εκπαίδευση κλείνει συνήθως με την παραχώρηση τριών δώρων στον ερωμένο: ενός κύπελλου, μιας στρατιωτικής στολής και ενός ζώου, συνήθως ταύρου, για θυσία.

Με το πρώτο ο νέος μπορεί πια να συμμετέχει στα συμπόσια, πράξη ιδιαίτερα πολιτική, με τη δεύτερη να παίρνει μέρος στους πολέμους, ενώ η θυσία του ζώου, που μπορεί να γίνει και σε επίπεδο συμβολικό με την προσφορά ενός ομοιώματος, σηματοδοτεί την είσοδό του στη θρησκευτική ζωή της κοινότητας.

Αυτή η σχέση περιγράφεται εξαιρετικά στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, κυρίως στον λόγο του Παυσανία, 180c-185b.

Δήμητρα Μήττα, Όψεις του προσωπείου (έκδ. University Studio Press, Θεσ/νίκη 2004, σσ. 54 και σημ. 37, 55 σημ. 40).