υπέρ της λαϊκής και φιλελεύθερης αντίληψης

η πλέον ευχάριστη απασχόλησή του ήταν η συγκριτική γεωγραφία *

Η προετοιμασία των έργων [ενν. του Ρήγα] στο Βουκουρέστι και οι στενές επαφές του εκεί με τον γαλλικό παράγοντα, τον χαρακτήρισαν ύποπτο για τα Αυστριακά συμφέροντα, που έβλεπαν ως απειλή την Ναπολεόντια πολιτική επιρροή στην υπό διαμόρφωση νέα Ευρώπη της μετα-οθωμανικής περιόδου.

Στη Βιέννη, με το έτοιμο έργο του από τη Βλαχία, αρχίζει η εκδοτική του δράση, το 1797, τυπώνοντας πρώτα για καθαρά εμπορικούς σκοπούς, στο τυπογραφείο του Ιάκωβου Νίτς και με χαράκτη τον Φρανσουά Μήλλερ, τους δύο χάρτες της Μολδοβλαχίας, τη Νέαν χάρταν της Βλαχίας και τη Γενικήν χάρταν της Μολδαβίας. Τούς είχε προετοιμάσει στο Βουκουρέστι αποδίδοντας στα ελληνικά, τα αυστριακά πρωτότυπα της εποχής.

Ο Ρήγας πίστευε αυτό που στην πραγματικότητα αποτελούσε στοιχείο της ιδεολογίας του γαλλικού Διαφωτισμού ότι δηλαδή η Ιστορία είναι αλληλένδετη με την Γεωγραφία· στοιχείο απολύτως κυρίαρχο και αδιαπραγμάτευτο μέχρι και σήμερα, στο γαλλικό εκπαιδευτικό σύστημα. Έτσι, η ενασχόλησή του με την Χαρτογραφία ήταν το φυσικό επακόλουθο της πίστης του αυτής.

Από την άλλη μεριά φαίνεται ότι είχε κατανοήσει την εποπτική αποτελεσματικότητα που έχει ο χάρτης ως συνοπτικός, εντυπωσιακός και άμεσος φορέας μετάδοσης πληροφοριών [...]

*

[...] το κυρίαρχο εθνικό στοιχείο στην περιοχή [ενν. τη Βαλκανική] ήταν το «νεογραικικό» πάνω στο οποίο θα έπρεπε να στηριχθεί στην αρχή οποιαδήποτε προσπάθεια ανατροπής της οθωμανικής κυριαρχίας· αλλά ίσως και της φαναριώτικης εξουσίας αργότερα, την οποία ο Ρήγας είχε γνωρίσει καλά στην Μολδοβλαχία.

Η ανατροπή αυτή θα έπρεπε να γίνει υπέρ της λαϊκής και φιλελεύθερης αντίληψης που εκφράζανε οι οικονομικά ακμαίοι Έλληνες της κεντροευρωπαϊκής Διασποράς, που ήδη είχαν αναπτύξει σπουδαία πρότυπα συλλογικής δράσης και αλληλεγγύης στην επιχειρηματική και κοινοτική τους ζωή.

*

Η Χάρτα είναι από τα μέγιστα έργα του Ρήγα· θεωρείται συμπλήρωμα του «Θούριου» και το κύριο μέσο για την ευρύτερη και δημοτικότερη διάδοση των αρχών του.

*

Σύμφωνα με το πρακτικό των καταθέσεων του Ρήγα και των συντρόφων του, μετά τη σύλληψή τους από την αυστριακή αστυνομία, προκύπτει ότι η Χάρτα τυπώθηκε σε 1220 αντίτυπα. Από αυτά τα 624 τα έστειλε στην Σμύρνη, μέσω Τεργέστης, 300 αντίτυπα στο Βουκουρέστι και τα υπόλοιπα 296 πουλήθηκαν κυρίως σε Έλληνες της Βιέννης.

Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί εδώ ότι, όπως προκύπτει από τη διατύπωση των πρακτικών κάθε μιας από τις καταθέσεις, η Χάρτα θα αποτελέσει το πρώτο και κύριο τεκμήριο της επαναστατικής ανατρεπτικής δράσης του Ρήγα, που καταγράφει επίμονα ο Αυστριακός ανακριτής (καταθέσεις των Αργέντη, Νικολίδη, Εμμανουήλ, Τουρούντζια).

Η Χάρτα ολοκληρώθηκε και διατέθηκε στο εμπόριο στις αρχές του Μαΐου του 1797, προς 36 γρόσια τα 12 φύλλα της (3 γρόσια το ένα)· τομή που ισοδυναμούσε με περίπου εκείνης ενός καλού βιβλίου στη Βιέννη της εποχής.

Δημήτριος Καραμπερόπουλος, «Μηνύματα του Ρήγα Βελεστινλή μέσα από τη δωδεκάφυλλη Χάρτα του» εν 200 Χρόνια της Χάρτας του Ρήγα 1797-1997. Πρακτικά Επιστ. Ημερίδας. Κοζάνη, 18 Οκτωβρίου 1997 (έκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1998, σσ. 69-70, 70, 70-71, 71). -Το motto εκ του ιδίου (ό.π., σ. 70).

είχε πάρει τις αποφάσεις του

Επταλόφου οράων, πολίων κλέος, ούδας Ανάσσης *

Ο Ρήγας, ήδη στα 1796, είχε πάρει τις αποφάσεις του για την εφαρμογή του επαναστατικού του σχεδίου με σκοπό την αποτίναξη της πολύχρονης τυραννίας, την απόκτηση της ελευθερίας και την εγκαθίδρυση της «Ελληνικής Δημοκρατίας». Για την υλοποίηση του επαναστατικού του σχεδίου μεταχειρίσθηκε ορισμένα προπαρασκευαστικά μέσα.

Ως πραγματικός ηγέτης, ο Ρήγας Βελεστινλής, θέλησε πρώτα να ανυψώσει το ηθικό των Ελλήνων, γιατί πίστευε πως δεν είναι δυνατόν να επαναστατήσει ένας λαός χωρίς να έχει υψηλό ηθικό. Και για το σκοπό αυτό χρησιμοποίησε ό,τι θα έδειχνε την μεγάλη ελληνική κληρονομιά, βιβλία, χάρτες, εικόνες, τραγούδια.

Έτσι, έχοντας τακτοποιήσει στη Βλαχία τις διάφορες υποθέσεις του, φεύγει για τη Βιέννη, την 1η Αυγούστου 1796, παίρνοντας μαζί του τα χειρόγραφα με τα επαναστατικά του έργα και τους χάρτες του. Ωστόσο, γνωρίζουμε ότι ο Ρήγας, ήδη, από το Βουκουρέστι, είχε αρχίσει να ετοιμάζει τους Χάρτες του. Σχετικά, ο Αυστριακός πρόξενος του Βουκουρεστίου Merkelius ειδοποιεί, στις 4 Αυγούστου 1796, τον υπουργό των Εσωτερικών και της Αστυνομίας Pergen:

«Στις αρχές αυτής της εβδομάδας ένας κάποιος γραμματικός Ρήγας ξεκίνησε από εδώ για τη Βιέννη, όπου σκοπεύει να τυπώσει έναν ελληνικό γεωγραφικό χάρτη».

[...] Επίσης, στα έγγραφα του Κων. Αμάντου [σημ.5: Κων. Αμάντου, Ανέκδοτα έγγραφα περί Ρήγα Βελεστινλή, Εν Αθήναις 1930] καταχωρίζεται η πληροφορία πως ο Αυστριακός υπουργός της Αστυνομίας Πέργκεν έγραφε στον αυτοκράτορά του: «Ο Ρήγας Βελεστινλής... θέλει να ελευθερώση τον Μορέαν διά της βίας από την Τουρκικήν εξουσίαν, προς τούτο δε απεφάσισε να στείλη επαρκή αριθμόν χαρτών εις τον Μορέαν και την Ανατολήν, επίσης δε να μεταφράση και τον Ανάχαρσιν, δια να γνωρίση εις τους εκεί κατοίκους την θέσιν της χώρας των και τας αρχάς της ελευθερίας».

*

Επίσης, σε άλλο έγγραφο αναγράφεται πως «Ομολογεί ο Ρήγας, ότι συνέταξεν ελληνικούς χάρτας, ών έκαστος πλήρης σύγκειται εκ δώδεκα τεμαχίων, τον τέταρτον τόμον Νέος Ανάχαρσις, ...ταύτα πάντα έπραξεν εξ ασπόνδου μίσους προς το τουρκικόν έθνος και επί σκοπώ να διαφωτίση το ίδιον αυτού έθνους περί της παρούσης θλιβεράς αυτού καταστάσεως».

*

[...] μετά την άφιξή του στην Βιέννη, Αύγουστος του 1796, τυπώνει το πρώτο φύλλο της Χάρτας του, την επιπεδογραφία της Κωνσταντινουπόλεως, που προκάλεσε μεγάλη εντύπωση στους κύκλους των Ελλήνων και των Ευρωπαίων, οι οποίοι κατέτασσαν, πλέον, τον Ρήγα στους χαρτογράφους. Στη συνέχεια, από τον Φεβρουάριο μέχρι τον Μάιο του 1797, τύπωνε τα υπόλοιπα ένδεκα φύλλα της Χάρτας της Ελλάδος. Γράφει σχετικά η «Εφημερίς» των αδελφών Πούλιου, [...] στις 20 Μαΐου 1797: «Είδησις. Ετελείωσεν ήδη και η Ελληνική της Ελλάδος δωδεκάφυλλος Χάρτα του κυρ Ρήγα και πωλείται δημοσίως,τόσον εδώ εις Βιένναν όσον και εις άλλας πόλεις όπου ο ίδιος εφρόντισε να στείλη».

Η Χάρτα αποτελείται από δώδεκα φύλλα, -το καθένα 50Χ70 εκατοστά περίπου, που αν τεθούν το ένα δίπλα στο άλλο στην αρμόζουσα θέση τότε δημιουργείται ένας χάρτης περίπου 2,10 μ. Χ 2,10 μ. Ο Ρήγας για να εμπλουτίσει τη 'Χάρτα της Ελλάδος' με ιστορικά στοιχεία και «προς κατάληψιν των παρά του Νέου Αναχάρσιδος ιστορουμένων» πήρε τις επιπεδογραφίες από το συνοδευτικό βιβλίο του Νέου Αναχάρσιδος, το βιβλίο του Barbie du Bucage.

Το βιβλίο αυτό περιέχει γενικό χάρτη της Ελλάδος, χάρτες των επί μέρους περιοχών της Ελλάδος, τις επιπεδογραφίες Αθηνών, Σπάρτης, Ολυμπίας, Δελφών, Θερμοπυλών, καθώς και τις επιπεδογραφίες της μάχης της Σαλαμίνος, της μάχης των Πλαταιών και το Αρχαίο Θέατρο. Το βιβλίο όμως [...] περιέχει και εικόνα του Παρθενώνα των Αθηνών. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι ο Ρήγας δεν καταχώρησε τον Παρθενώνα στη Χάρτα της Ελλάδος. Δεν γνωρίζουμε για ποιο λόγο δεν την χρησιμοποίησε, μια και η εικόνα του Παρθενώνος ήταν γνωστή.

Δημήτριος Καραμπερόπουλος, «Μηνύματα του Ρήγα Βελεστινλή μέσα από τη δωδεκάφυλλη Χάρτα του» εν 200 Χρόνια της Χάρτας του Ρήγα 1797-1997. Πρακτικά Επιστ. Ημερίδας. Κοζάνη, 18 Οκτωβρίου 1997 (έκδ. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1998, σσ. 18, 19, 19, 22, 22-23, 23, 69-70). -Το motto εκ του ιδίου (ό.π., σ. 23) το επίγραμμα «στεναγμός του Γένους», τυπωμένο κάτω από την επιπεδογραφία της Κωνσταντινουπόλεως στη Χάρτα του Ρήγα.

η ελευθερία πληρώνεται ακριβά και όχι μόνο

Βάλετε έναν κρητικό χωριάτικο γάμο δίπλα στη συνηθισμένη γαμήλια τελετή της Αθήνας. Νομίζεις πως όλα γίνονται εκεί βιαστικά, όταν στην Κρήτη ένας γάμος είναι «μίμησις πολέμου» που κρατάει μερικά μερόνυχτα. Η φάρα του γαμπρού και η δικολογιά της νύφης δεν κάνουν οικονομία στο μπαρούτι. Δε λείπει από το παιγνίδι τους ούτε η «τζόγια», το στεφάνι της νίκης! Ο τόνος της ζωής στην Κρήτη οδηγεί άσφαλτα στην εποποιΐα.

*

Κατά τη συγγραφή του «Χρονικού», προσαρμόζοντας το λόγο μου στην κατάλληλη μορφή, περιορίστηκα να κοιτάξω μ' επιμονή τα πράγματα και να τα ονομάσω με ακρίβεια.

Όπου η ροή του χρόνου είναι σιγανή, ο άνθρωπος δεν περισπάται από πολλά. Αυτό τού επιτρέπει να εισχωρεί στην ουσία των αψύχων, όπως έκαμε λ.χ. ο Βαν Γκογκ όταν ζωγράφισε τη γνωστή ψάθινη καρέκλα του, που σε κάνει ν' ανατριχιάζεις με την ενάργειά της.

Ο φωτογραφικός φακός δεν μπορεί να συλλάβει την πλησμονή που δείχνουν κάποτε τα πράγματα, επειδή η ψυχική τους φόρτιση οφείλεται στον άνθρωπο που τα κοιτάζει.

Είτε επικός είναι ο συγγραφέας είτε χρονικογράφος, ο τόνος της ζωής μπορεί να υψώσει στον υπερθετικό βαθμό τα ονόματα των πραγμάτων.

*

[...] ο συγγραφέας δεν παρέλειψε να υποδείξει τα χρονικά όρια της αφήγησής του.

Η πιο απομακρυσμένη χρονολογία του είναι το 1898, η χρονιά που ο Πρίγκιπας Γεώργιος κατέβηκε στο νησί ως Αρμοστής των «Προστατίδων Δυνάμεων», κομίζοντας μιαν ελευθερία υπό όρους: η Κρήτη δεν είχε πάψει να βρίσκεται υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου.

Η άλλη περιοριστική χρονολογία μες στο «Χρονικό» είναι το 1924, το έτος που έγινε η ανταλλαγή των πληθυσμών.

Ανάμεσα στις δύο χρονολογίες παρεμβάλλεται μια γενεά ανθρώπων, μια «φύλλων γενεή» καθ' Όμηρον. Τότε ακριβώς παρατηρείται η οικονομική παρακμή του τόπου. Ο καθένας μπορεί ν' αναρωτηθεί: παρακμή, την ώρα που η Κρήτη ανακτά την ελευθερία της;

Μάλιστα, η ελευθερία πληρώνεται ακριβά. Όσο παρέμενε υπόδουλη στον Τούρκο, η Κρήτη χρησίμευε ως διαμετακομιστικός σταθμός ανάμεσα σε δυό Αυτοκρατορίες, την Αυστροουγγρική και την Οθωμανική.

Από το Τριέστι έως τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη, οι ξένοι είχαν τις παραθαλάσσιες πόλεις μας ως κέντρα ανεφοδιασμού των πλοίων τους και ως βολικά εμπορεία. Όταν η θαλάσσια αυτή επικοινωνία κόπηκε, επειδή το Κρητικό Πέλαγο έγινε ελληνικό, οι ανταλλαγές με τη φτωχή Ελλάδα δεν έφτασαν ν' αναπληρώσουν το παλιό εμπορικό και ναυτιλιακό κύκλωμα.

Από την άλλη μεριά, η αποχώρηση των ξένων στρατευμάτων και ναυτικών αγημάτων στέρησε το νησί από το χρυσάφι των παρεπίδημων καταναλωτών, και συνάμα έκαμε να διαλυθεί ένα εύπορο κοινωνικό στρώμα από διοικητικούς υπαλλήλους, προμηθευτές, μεσάζοντες και κερδοσκόπους.

Από τη μια μέρα στην άλλη, η οικονομία της Κρήτης συμπιέστηκε στα ασφυκτικά όρια μιάς γεωργικής κοινωνίας χωρίς διεξόδους.

Παντελής Πρεβελάκης, Το Ρέθεμνος ως ύφος ζωής (έκδ. Οι Εκδόσεις των Φίλων, Αθήνα 1977, σσ. 21-22, 22, 23-24).

διαβατήριες τελετές ενηλικίωσης

[…] οι νέοι, παίρνοντας μέρος σε διαβατήριες τελετές ενηλικίωσης, είναι πιθανό ότι χρησιμοποιούσαν προσωπεία ταύρου, επιδιώκοντας τη μέθεξη με τις ιδιότητες του ταύρου, τη δύναμη και τη γονιμότητα, στην οποία το υγρό στοιχείο παίζει ιδιαίτερο ρόλο μέσα από την επίδειξη και την απόδειξη του ανδρισμού του και της φυσικής του δύναμης.

σημ. 37: Η κατανίκηση ενός θηρίου με υπερφυσικές δυνάμεις ή δαιμόνων είναι κάτι συνηθισμένο για έναν ήρωα ή για ένα βασιλιά σε όλες τις μυθολογίες. Η κατανίκηση προϋποθέτει ταξίδι σε μακρινές περιοχές, ακόμη και καθόδους στον Άδη.

Στην ελληνική μυθολογία χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις του Ηρακλή και του Θησέα, του Κάδμου αλλά και του Απόλλωνα. Ο βασιλιάς ή ο ήρωας κυριαρχεί στην περιοχή του τέρατος ή στην εποχή του έτους που το ζώο κυβερνά. Τις περισσότερες φορές αντίπαλός τους είναι ένας ταύρος ή κάποιος μεταμφιεσμένος σε ταύρο, οπότε η κατανίκησή του σηματοδοτεί τη, θεωρητική έστω, κυριαρχία του νικητή στις εποχές, μια και ο ταύρος από παλιά είχε νοηματοδοτηθεί ως στοιχείο του ουρανού.

*

[…] στο Καβείριο των Θηβών λατρεύονταν δύο Κάβειροι, ένας μεγαλύτερος κι ένας νεότερος […].

σημ. 40: Στη διαδικασία ενηλικίωσης, ένας ενήλικος, ο εραστής, αναλαμβάνει την εκπαίδευση του νέου, που αποκαλείται ερωμένος. Η εκπαίδευση κλείνει συνήθως με την παραχώρηση τριών δώρων στον ερωμένο: ενός κύπελλου, μιας στρατιωτικής στολής και ενός ζώου, συνήθως ταύρου, για θυσία.

Με το πρώτο ο νέος μπορεί πια να συμμετέχει στα συμπόσια, πράξη ιδιαίτερα πολιτική, με τη δεύτερη να παίρνει μέρος στους πολέμους, ενώ η θυσία του ζώου, που μπορεί να γίνει και σε επίπεδο συμβολικό με την προσφορά ενός ομοιώματος, σηματοδοτεί την είσοδό του στη θρησκευτική ζωή της κοινότητας.

Αυτή η σχέση περιγράφεται εξαιρετικά στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, κυρίως στον λόγο του Παυσανία, 180c-185b.

Δήμητρα Μήττα, Όψεις του προσωπείου (έκδ. University Studio Press, Θεσ/νίκη 2004, σσ. 54 και σημ. 37, 55 σημ. 40).

της βρυαρής άνοιξης αποθεώνοντας τα σφυρά

Ο δημιουργός νικάει το θάνατο με το έργο του.*

άστρων κάτοιδα νυκτέρων ομήγυριν,
και τους φέροντας χείμα και θέρος βροτοίς
λαμπρούς δυνάστας...**

ΔΙΔΥΜΟΙ

Στους καλαμιώνες σέρνονται σαύρες
και ανατριχίλες στης λυγερής την άρνηση,
που για πολύ παρθένα δε θα είναι.
Κύκνος έγινε
του θεού ο φαλλός κι ο λυγμός.

*

ΠΑΡΘΕΝΟΣ

Η ανάσα των βυθών
εθόλωσε την ευδία στις αλκυονίδες ακτές.
Στο φεγγερό κέλυφος του μυδιού
ασπαίρει η παντοδυναμία του αμίλητου χρόνου.
Η αμήχανη μνήμη
που την έκρυψαν οι λαγκαδιές του μέλλοντος
σκορπίζεται σα φέγγος σπασμένου φεγγαριού.
Ζαρκάδι ριγηλό δρομάει στο ζαλισμένο δάσος
γυρεύοντας πόρο.

*

ΠΕΡΣΕΥΣ

Από κοντά να ιδώ τον σαματά των κήπων
και τον νότο λαμπερούς σταλαγμίτες να σκορπίζει
της βρυαρής άνοιξης αποθεώνοντας τα σφυρά.
Και να ιδώ τον ήλιο στα ψηλάλωνα
βουκολικά ειδύλλια σισυρίζοντας
πώς κυβερνά την κιβωτό της ήβης.
Νάναι το φώς καλό
και στις πηγές τα παρθένια τιτυβίσματα.
Και νάναι τ' Αηγιωργού
ανήμερα που τ' αποκαλυπτήρια θα τελέσω
του δίκαιου Πηγαιμού.
Ιχνευτής του ατλαντικού πελάγους
και έμπιστος του δυνατού ασβέστη
θα λαμπροφορέσω το μέλλον με θυρεούς.

*

ΗΡΙΔΑΝΟΣ

Ποτάμι στον ουρανό σε τύλιξε και σε μαστιγώνει.
Τί να γίνεται τάχατες στο Αιγαίο!
Αστράφτει ακόμα η γύμνια της θάλασσας;

[...]

Στη Νάξο, πέρα κεί [...]
Περπατάς στα βήματα της παλιάς Αριάδνης
με την αναμονή που όλο και πιο βαθειά σε κυριεύει.
Συντροφιασμένη την απουσία του αναμενόμενου θεού.
Εκείνου του κισσοστεφανωμένου αλήτη
που έφτασε κάποτε να σ' ανεβάσει στ' αστέρι.

[...]

Νυχτοφυλακίες, του σπουργίτη σύνεση, ρεσάλτα των ανέμων.
Τριγυρίζεις δίπλα μου με σκισμένο το γέλιο σου
με το ρούχο σου πάνω απ' τα γόνατα,
καθώς οι αρχαίες νύφες, που σκηνώναν στις πηγές των νερών
και τραγουδούσαν.
Έτσι συντελείς το θάμα της μεταμόρφωσης.
Και γίνεται ο άλικος πόθος κίνηση στα μακρυά σου δάχτυλα.
Φωνή στο μουσικό σου ξύλο. Καθισμένη σε βλέπω να παίζεις,
να μερεύεις τ' αγρίμια και να ξαναγριεύεις τα ζώδια.
Ύστερα αποκοιμίζεις τον Ύπνο στις ανοιχτές σου παλάμες.
Ώρα που οι καταρράχτες της νύχτας
γίνονται σιωπηλοί γαλαξίες.

Των αγρών όλοι οι μίσχοι λάγνοι
σαλεύουνε και λούζονται
στην κολυμπήθρα των σπασμών.***

Κι έρχοντας
μίλησες για τη γαλήνη του θεού
που βυζαίνει τη θηλή ενός άστρου.

Δημ. Λιαντίνης, Οι ώρες των άστρων (έκδ. Δ. Λιαντίνη, Αθήνα 2006, σσ. 28, 52, 54, 32, 32, 33). -Το motto της συζύγου του, Νικ. Λιαντίνη από το «Προλόγισμα» της συλλογής (ό.π., σ. 12). Το δεύτερο motto εκ του Αισχύλου και motto όλης της συλλογής (ό.π., σ. 15). Και η πρώτη κατακλείδα εκ του ιδίου (ό.π., σ. 39) και δη απ' το ποίημα «Κένταυρος», ειν' οι τελευταίοι στίχοι. Ομοίως τελευταίοι κι οι στίχοι απ' το ποίημα «Ηνίοχος», εκ του ιδίου (ό.π., σ. 30).

μασχαρά

«Η κουβέντα του απόλαυσις, η συντροφιά του θελκτική·
τσιγάρα να καπνίζετε, τσάι να πίνετε, έξω να βρέχει
και Ροΐδη ν’ ακούτε».*

Για την προέλευση της λέξης μάσκα, ο Χλωρός στο Λεξικό του αναφέρει τη λέξη μασχαρά που θεωρείται αραβική και σημαίνει τον περίγελο αλλά και τον γελωτοποιό με βάση του τριγράμματο σ(ά)χ(ι)ρ(α) που σημαίνει κοροϊδεύω. Στο Λεξικό του Bloomsbery αναφέρεται ότι τον 16ο αιώνα πήραν τη λέξη οι Ιταλοί με τη μορφή maschera, οι Γάλλοι ως masque και οι Άγγλοι ως mask.

Μασχαρά, λοιπόν, ίσον περίγελως, γελωτοποιός, αυτός δηλαδή που δεν τον παίρνει κανείς στα σοβαρά αλλά και αυτός που με όργανο το γέλιο και το πείραγμα τολμά να πεί στον βασιλιά αυτό που κανένας άλλος δεν τολμά να τού πεί: την αλήθεια. Κι αν ο βασιλιάς θυμώσει, ο γελωτοποιός επικαλείται την ανοησία και το αστείο.

*

Το προσωπείο δηλαδή είναι συνυφασμένο με αυτό που βλέπουμε, με αυτό που φαίνεται, με ένα φαινόμενο που μπορεί να αντίκειται στο Είναι, την πραγματικότητα, την αλήθεια, οπότε και βρισκόμαστε στον χωρισμό που χαρακτήρισε τη διαδρομή της φιλοσοφίας ήδη από τον Παρμενίδη σε Είναι και Φαίνεσθαι με όλη την σημειολογία των όρων.

Με βάση αυτόν τον χωρισμό το φαινόμενο συνυφαίνεται με το ψεύδος, την απάτη ή, τουλάχιστον, τη μη αλήθεια. Όμως, από τα τέλη του 19ου αιώνα αρχίσαμε να μαθαίνουμε ότι το φαινόμενο μπορεί να είναι μαι πτυχή τού Είναι, μια δίοδος προς αυτό και την αλήθεια.

Στη μία περίπτωση λοιπόν το προσωπείο συνυφαίνεται με τη μη αλήθεια· στην άλλη περίπτωση με την αλήθεια.

*

Με το θέατρο Νο χάνεται η θρησκευτική σημασία της μάσκας και γίνεται εξωτερίκευση των ανθρώπινων παθών που ο επιδέξιος ηθοποιός τα αναδεικνύει παίζοντας με το φώς, όπως η Σφίγγα στην Αίγυπτο.

*

Στη Βενετία, η απόκρυψη των χαρακτηριστικών με τη μάσκα, σε όλη τη διάρκεια της χρονιάς, «επέτρεπε» το απαγορευμένο, δηλαδή τον τζόγο, τη μοιχεία, την παρακολούθηση μιας θεατρικής παράστασης, κάτι ιδιαίτερα επιλήψιμο για τις κυρίες του καλού κόσμου.

*

Η μάσκα επιτρέπει την υπέρβαση όλων των μορφών και όλων των προσδιορισμών υιοθετώντας όλες τις όψεις αλλά δίχως να κλείνεται σε καμιά. Παίζει με τις φαινομενικότητες, απαλείφει τα όρια ανάμεσα στο φανταστικό και το πραγματικό, καταργεί τις διακεκριμένες κατηγορίες, ξεθωριάζει και συγχέει τις ξεκάθαρες αντιθέσεις που δίνουν στον κόσμο τη λογική και τη συνοχή του, συγχέει τα φύλα και τις ηλικίες, το άγριο και το πολιτισμένο, το μακρινό και το κοντινό, εισάγει το υπερφυσικό στον φυσικό κόσμο, ελαχιστοποιεί την απόσταση που χωρίζει τον άνθρωπο από το ζώο καθώς και τα όρια μεταξύ τους, καταπίνουν την τροφή και πίνουν κρασί, είτε πρόκειται για τον μασκαρά είτε για τον νεκρό που πάνω του θα χύσουμε κρασί.

Δήμητρα Μήττα, Όψεις του προσωπείου (έκδ. University Studio Press, Θεσ/νίκη 2004, σσ. 14, 13, 65-66, 86, 90).

-----
* Το motto εκ του Γρηγορίου Ξενόπουλου, «30 χρόνια φιλολογικής ζωής. Αναμνήσεις από τον Ροΐδη», εφ. Εσπέρα 16.11.1925, εν Κλειώ Λούμου-Μαρκάκη, Μικρές αναφορές σε μεγάλες μορφές τού πνεύματος, έκδ. Δρόμων, Αθήνα 2023, σ. 204).