μια πρόταση οντολογικής ερμηνείας της πραγματικότητας

Μια πρόταση οντολογικής ερμηνείας της πραγματικότητας, ανοιχτή στη δυνατότητα κοινωνούμενης εμπειρικής επαλήθευσης, προτείνει νόημα (αιτία και σκοπό) του υπαρκτού. Η πρόταση νοήματος επαληθεύεται ή διαψεύδεται, παρακάμπτεται ή κοινωνείται από τα μέλη μιάς συλλογικότητας –δεν γίνεται αναγκαστή με απόφαση της πλειοψηφίας ούτε βέβαια είναι δυνατό να επιβληθεί από μερικούς σε όλους. Γι' αυτό και η μεν εφαρμογή ιδεολογιών παράγει τύπους πολιτευμάτων ή καθεστώτων, ενώ ο εμπειρικός συντονισμός με προτάσεις νοήματος παράγει πολιτισμό, διαφορές πολιτισμικών «παραδειγμάτων».

Η προσωποκεντρική οντολογία είναι μια πρόταση νοήματος που παρήγαγε, σε μια διάρκεια δεκαπέντε περίπου αιώνων (από τον 4ο ώς τον 19ο), τον πολιτισμό της ελληνορωμαϊκής «οικουμένης» (του ψευδωνύμως λεγόμενου «Βυζαντίου») και των όποιων επιβιώσεών του (στους σλαβικούς λαούς και στις υπόδουλες, κάτω από την οθωμανική κυριαρχία, κοινωνίες των Ορθοδόξων). Μιλάμε για πολιτισμό, δηλαδή για κοινό τρόπο του βίου: για Τέχνη, κοινωνικούς θεσμούς, αισθητική της καθημερινότητας και πρακτικές της καθημερινότητας, εθισμούς σε ιεραρχήσεις αναγκών και κριτήρια ιεραρχήσεων.

Χρήστος Γιανναράς, 'Εξι φιλοσοφικές ζωγραφίες (έκδ. 'Ικαρος, Αθήνα 2011, σσ. 222-223).

εκ μέσου των πετρών δώσουσι φωνήν

ίνα καρποφορήσωμεν τω Θεώ [...]
εν καινότητι πνεύματος...

«Ψηλά στον τρισχαριτωμένο ναό της Περιβλέπτου [στον Μυστρά], ανάμεσα από αβέβαιες επικίνδυνες σκαλωσιές, ανάερα κρεμασμένος σαν πολυέλαιος της εκκλησιάς, με την άσπρη εργατική μπλούζα του, με την παλέτα και το πινέλο στα χέρια, στρογγυλοπρόσωπος κι εκστατικός, πρόβαλε καλοσωρίζοντάς με ο Κόντογλου. Ποτέ δεν είδα αυτόν τον άνθρωπο, χωρίς να σκιρτήσει η καρδιά μου. Στο δρόμο περνώντας, βλέπεις χιλιάδες ανθρώπους και λες: νεκροταφείο κινούμενο είναι ο δρόμος. 'Ολοι τούτοι πέθαναν ή θα πεθάνουν. Σαν τα πρόβατα, σαν τις όρνιθες, καταχτυπούν μια στιγμή τις σκόνες και τα πεζοδρόμια κι ύστερα θα χαθούν, σαν να μην υπήρξαν ποτέ τους. Και ξάφνου βλέπεις έναν και τινάζεσαι χαρούμενος. Λες: τούτος δεν θα πεθάνει. Τούτος έχει ψυχή, πιάνει την ύλη και την κάνει πνεύμα, τού δόθηκε μια στάλα εφήμερη ζωή και την κάνει αθανασία... τα μάτια του λάμπουν κι είναι τα χέρια του γεμάτα ανυπομονησία και δύναμη. Κι όταν τον παρασφίξει η πίκρα, αρχινάει και ψέλνει ένα τροπάρι: «Τη υπερμάχω στρατηγώ τα νικητήρια...» ή «Σιγησάτω πάσα σαρξ βροτεία...». Κι η πίκρα ξορκίζεται κι η γης μετατοπίζεται κι ο Κόντογλου, με τα σγουρά μαλλιά του, με τα μεγάλα του μάτια μπαίνει ολάκερος στον παράδεισο».

Γράφει, [ποιός;], ο Καζαντζάκης για τον κυρ-Φώτη Κόντογλου, στο άρθρο του: «Θνητοί και Αθάνατοι»! Αντλημένο από άρθρο της 'Εφης Μαυρομιχάλη (Λέκτορος της Ιστορίας της Τέχνης), με θέμα: «Φώτης Κόντογλου: Ο ζωγράφος της πονεμένης Ρωμηοσύνης», απ' εδωδά.


-----
Ο τίτλος του παρόντος είναι στίχος ειλημμένος εκ του Προοιμιακού ψαλμού. Το motto, όμως, εκ της Προς Ρωμαίους (ζ' 4,6) επιστολής του Παύλου. Ο ίδιος.-

από την αρχαία γραμματεία

'Οταν κανείς
διαβάζει τους σωκρατικούς διαλόγους
έχει την αίσθηση:
Τι τρομακτική σπατάλη χρόνου!
Προς τι όλ' αυτά τα επιχειρήματα
που τίποτε δεν αποδεικνύουν
και τίποτε δεν ξεκαθαρίζουν;
(1931) *

Ο Πλωτίνος χρησιμοποιεί τον Πλάτωνα όπως οι χριστιανοί μυστικοί θα χρησιμοποιήσουν το 'Ασμα Ασμάτων. Το Συμπόσιο, όπως το 'Ασμα, γίνεται αντικείμενο αλληγορικής ερμηνείας: το λεξιλόγιο της σαρκικής αγάπης χρησιμεύει για να εκφράσει την μυστική εμπειρία. Εξ άλλου, η νύμφη του 'Ασματος είναι πολύ καλύτερη απεικόνιση της ψυχής του Πλωτίνου από ό,τι ο Σωκράτης του Συμποσίου. Πράγματι, ο Πλωτίνος προτιμά τις γυναικείες μορφές της ψυχής: είναι η Ψυχή, είναι η Αφροδίτη· είναι μια παρθένος που ένας ασυγκράτητος νυμφίος μόλις άρπαξε από την πατρική οικία.

Pierre Hadot, Πλωτίνος ή η απλότητα του βλέμματος (μτφρ. Ευδ. Δελλή, έκδ. Αρμός, Αθήνα 2007, σ. 193).


-----
* Το motto εκ του Wittgenstein, Πολιτισμός και αξίες (μτφρ. Μ. Δραγώνα-Μονάχου & Κ. Κωβαίου, έκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 2000, σ. 38).


Τα δυό καταπληκτικά αυτά χωρία αντιχάρισμα στην θεσπεσία εκείνη λέκτορα της έδρας της αρχαίας φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο Κρήτης που μ' απομάγευε κατά τις παραδόσεις της με το ξεχωριστό χάρισμα της ζωντάνιας της και την ατημέλητη αλλά ζωηρή ομορφιά της... την και κατά το δοκούν ερωτεύθηκα ο αλιτήριος. Ο ίδιος.-

γήινος

Στον ήσκιο της αμυγδαλιάς
της φορτωμένης ήλιο –
αναλογίζομαι –
με τι έρωτα βαρύ
το κάθε τι εγώ το έχω αγαπήσει –
με τί φίλημα – στόμα με χώμα –

Ανθή Λεούση, από τη συλλογή "Μονόπρακτα", στον τόμο Μικρά βασίλεια (έκδ. 'Ινδικτος, Αθήνα 2008, σ. 96).

έπαινος για τον άνδρα

Τι γοητευτικό πράγμα,
κάθε μέρος του κορμιού μας
νάχει τη δική του θερμοκρασία! *

[...]

η γυναίκα πάντα θριαμβεύει στην σχέση της με τον άντρα∙ ο μόνος τρόπος να θριαμβεύσει ο άντρας είναι να αρνηθεί να μπει σ' αυτήν.

Το γεγονός είναι ότι η γυναίκα είναι σκανδαλωδώς ευνοημένη από την φύση. Βρίσκεται πιο κοντά της, την έχει πάντα με το μέρος της – η φύση συνεχίζεται μέσα της, χρησιμοποιεί το σώμα της για ν' αναπαραχθεί. Ας μην το ξεχνάμε: η γυναίκα έχει συγγένεια με το φως του φεγγαριού (που στον άντρα προκαλεί την επιληψία), με τις παλίρροιες των ωκεανών. Ο άντρας είναι αφύσικος, τεχνητός. Κατασκευασμένος μέσα σ' ένα ανοίκειο γυναικείο ικρίωμα, το σώμα της μητέρας του, κατασκευασμένος ακόμα από εντολές κύρους και εξουσίας, «ανδρισμού» και αντοχής, τις οποίες, στην διάρκεια της σύντομης ζωής του, είναι καταναγκασμένος πειθήνια και καθημερινά να εκτελεί. Κι ας μην επικαλεστεί κανείς τις κοινότοπες ιστορικοκοινωνικές αιτιότητες – ασφαλώς ισχύουν, αλλά βασίζονται στους δεδομένους, βιολογικούς χαρακτήρες του φύλου του.

[...]

Γιώργος Χειμωνάς, «Έπαινος για τον άντρα», αρχικά δημοσιευμένο στο Βήμα της 29ης Μαΐου 1988. - Κατόπιν στο τόμο: Ποιόν φοβάται η Βιρτζίνια Γουλφ; Δημόσια κείμενα (έκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1995, το ως άνω απόσπασμα εκ των σσ. 103-104).


-----
* Το motto εκ του Wittgenstein, Πολιτισμός και αξίες (μτφρ. Μ. Δραγώνα-Μονάχου & Κ. Κωβαίου, έκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 2000, σ. 30). Στο κείμενό του όμως ο Χειμωνάς θέτει motto το λογίο εκ του 'Αμλετ: "Ποτέ γυναίκα δεν κατάλαβε έναν άνδρα".

μυθεύματα

[...] Τον θυμάμαι, ένα βράδυ, σε μια διάλεξη όπου γινόταν λόγος για τον υπαρξισμό, για τον Kierkegaard και τη Ρεγγίνα, να παρεμβαίνει στη συζήτηση υπογραμμίζοντας πως ο Δανός στοχαστής είχε κάποιο ερωτικό πρόβλημα από εκείνα που, ενώ απομακρύνουν από το γάμο, οδηγούν πολλές φορές με αποτελεσματικότητα στην πνευματική δημιουργία [...]

Ο Παν. Μουλλάς για τον κυρ-Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, στο: «Ο παλίμψηστος κώδικας του Ν.Γ.Πεντζίκη» (ομιλία που εκφωνήθηκε στις 19 Οκτωβρίου 1988, κατά την τελετή αναγόρευσης του Ν.Γ. Πεντζίκη σε επίτιμο διδάκτορα του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ., κατόπιν με τον αυτό τίτλο δημοσιεύθηκε στο περ. Εντευκτήριο, τ. 5, Δεκ. 1988, σ. 24). Το καταχωρώ εδωδά στο άωρον τετράδιό μου για την επέτειο σήμερα του θανάτου του σαλόγερου, το 1993, και με την σημείωση πως συνεχίζεται η έκθεση έργων του ζωγραφικής στην γκαλερί Καλφαγιάν, στην οδό Χάριτος στο Κολωνάκι. Σημείωσε, ωστόσο, πως ίδια μέρα του Γενάρη (1941) έφυγε και κείνος ο ιρλανδός Τζόυς, στον οποίον ο Ν.Γ.Π. αναφερόταν για την γραφή του.