για την λίμπιντο

Αν ένας άλλος μαζικός δεσμός εμφανιστεί στη θέση του θρησκευτικού,
όπως φαίνεται τώρα να το καταφέρνει ο σοσιαλιστικός,
τότε θα προκύψει η ίδια μισαλλοδοξία έναντι όσων στέκουν απ' έξω *

Η λίμπιντο […] μια έκφραση παρμένη από τη θεωρία των συγκινήσεων. Έτσι ονομάζουμε τη θεωρούμενη ως ποσοτικό μέγεθος -έστω και προσώρας μη μετρήσιμο- ενέργεια εκείνων των ενορμήσεων που σχετίζεται με όλα όσα κανείς μπορεί να συμπεριλάβει στη λέξη αγάπη [Liebe]. Τον πυρήνα αυτού που αποκαλείται αγάπη και υμνείται από τους ποιητές συνιστά, φυσικά, η σεξουαλική αγάπη που αποσκοπεί στη σεξουαλική ένωση. […] όλες αυτές οι τάσεις είναι η έκφραση των ίδιων ενορμητικών ωθήσεων, που παρακινούν σε σεξουαλική ένωση των δύο φύλων, που μέσα σε άλλες σχέσεις εκτρέπονται από αυτόν τον σεξουαλικό στόχο ή εμποδίζονται στην επίτευξή του, αλλά συγχρόνως διατηρούν πάντα αρκετή από την πρωταρχική τους ουσία ώστε να αναγνωρίζονται εύκολα […].

*

[…] έρωτας δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια επένδυση αντικειμένου εκ μέρους των σεξουαλικών ενορμήσεων με σκοπό την άμεση σεξουαλική ικανοποίηση, η οποία και σβήνει με την επίτευξη αυτού του στόχου· αυτός είναι ο κοινός, αισθησιακός έρωτας. [...] Η σιγουριά με την οποία μπόρεσε κανείς να περιμένει την εκ νέου αφύπνιση της σβησμένης ανάγκης πρέπει, ασφαλώς, να υπήρξε το πρώτο κίνητρο να περιβληθεί το σεξουαλικό αντικείμενο με μια διαρκή επένδυση, να το «αγαπά» κανείς ακόμα και ενδιάμεσα, όταν ο πόθος απουσιάζει.

*

[…] Είναι ενδιαφέρον ότι ακριβώς οι στοχοανεσταλμένες σεξουαλικές τάσεις είναι αυτές που επιτυγχάνουν τόσο διαρκείς δεσμούς μεταξύ των ανθρώπων. Αυτό φαίνεται εύκολα από το γεγονός ότι δεν μπορούν να προσφέρουν πλήρη ικανοποίηση, ενώ οι μη ανεσταλμένες σεξουαλικές τάσεις, αφού πετύχουν μέσω εκτόνωσης τον εκάστοτε σεξουαλικό στόχο, υπόκεινται σε μείωση. Ο αισθησιακός έρωτας είναι μοιραίο να σβήνει μαζί με την ικανοποίηση· για να διαρκέσει, πρέπει να αναμιχθεί εξαρχής με καθαρά τρυφερές, δηλαδή στοχοανεσταλμένες, συνιστώσες ή να υποστεί έναν ανάλογο μετασχηματισμό.

*

Ας σημειώσουμε ότι στις δύο αυτές τεχνητές μάζες [Εκκλησία, Στρατός] το κάθε άτομο είναι λιβιδινικά δεμένο, αφενός με τον ηγέτη (Χριστός, στρατηγός), αφετέρου με τα άλλα άτομα της μάζας.

*

[…] Είναι σύνηθες να μεταστρέφονται οι άμεσες, βραχύβιες καθαυτές, σεξουαλικές βλέψεις σε μόνιμο, απλώς τρυφερό δεσμό, ενώ το στέριωμα ενός γάμου που έγινε από ερωτικό πάθος βασίζεται εν πολλοίς στη διαδικασία αυτή.

*

Τα δύο πρόσωπα που συναντιούνται με σκοπό τη σεξουαλική ικανοποίηση εκφράζουν, καθώς αναζητούν την μοναξιά, τη διαμαρτυρία τους απέναντι στην ενόρμηση της αγέλης, απέναντι στο αίσθημα της μάζας. Όσο πιο ερωτευμένοι είναι, τόσο πιο πολύ αρκούνται μεταξύ τους. Η αποποίηση της επίδρασης της μάζας εκφράζεται ως αίσθημα αιδούς. Οι πλέον σφοδρές συναισθηματικές αντιδράσεις ζήλειας ξεσπούν για να προστατέψουν τη σεξουαλική επιλογή αντικειμένου από την ανίερη επαφή ενός μαζικού δεσμού. Μόνο όταν ο τρυφερός, άρα προσωπικός, παράγοντας της ερωτικής σχέσης υποχωρεί εντελώς σε σχέση με τον αισθησιακό, είναι δυνατόν για ένα ζευγάρι να έχει σεξουαλικές σχέσεις παρουσία άλλων ή να εκτελεί ταυτόχρονη σεξουαλική πράξη μέσα σε μια ομάδα, όπως σε ένα όργιο.

Sigmund Freud, Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ (μτφρ. Β. Πατσογιάννης, έκδ. Πλέθρον, Αθήνα 2014, σσ. 38-39, 67 (και πρβλ. σσ. 68-70 για τον έρωτα της εφηβείας), 73 (πρβλ. σ. 113), 45, 108, 109). - Το motto εκ του ιδίου (ό.π., σ. 50).

για την ταύτιση

Η ταύτιση είναι γνωστή στην ψυχανάλυση ως η πρωιμότερη εκδήλωση συναισθηματικού δεσμού με ένα άλλο πρόσωπο. […] Εκδηλώνει, λοιπόν, τότε [το αγόρι] δύο ψυχολογικά διαφορετικούς δεσμούς, μια ξεκάθαρα αντικειμενοτρόπο σεξουαλική επένδυση προς τη μητέρα, μια τυπική ταύτιση προς τον πατέρα. Αμφότερες συνυπάρχουν για ένα διάστημα η μία δίπλα στην άλλη, χωρίς αμοιβαία επίδραση ή ενόχληση. […] Η ταύτιση είναι εξαρχής, όντως, μια αμφίσημη υπόθεση, μπορεί να στραφεί τόσο προς την έκφραση τρυφερότητας όσο και προς την επιθυμία εξουδετέρωσης.

*

[…] Μπορούμε να σκεφτούμε τα σμήνη των ερωτοχτυπημένων κυριών και κοριτσιών που περιτριγυρίζουν έναν τραγουδιστή ή έναν πιανίστα ύστερα από μια παράσταση. Σίγουρα, θα ήταν εύκολο για καθεμιά τους να ζηλεύει τις άλλες, μόνο που, δεδομένου του αριθμού τους και της συνακόλουθης αδυναμίας να πετύχουν τον ερωτικό τους στόχο, τον εγκαταλείπουν και, αντί να ξεμαλλιάζονται μεταξύ τους, συμπεριφέρονται σαν ενιαία μάζα, τιμούν από κοινού τον ήρωά τους και θα ήταν χαρούμενες να μοιραστούν μια κυματιστή μπούκλα από τα μαλλιά του. Αυτές οι πρώην αντίπαλες κατάφεραν να ταυτιστούν μεταξύ τους βάσει ενός παρόμοιου έρωτα για το ίδιο αντικείμενο.

*

[…] Ακόμη και το ωραίο ανέκδοτο για την κρίση του Σολομώντα έχει τον ίδιο πυρήνα. Αν το παιδί της μιας πέθανε, γιατί να ζεί αυτό της άλλης; Η επιθυμία πρόδωσε εκείνη που έχασε το παιδί της.

Επομένως, το κοινωνικό αίσθημα στηρίζεται στη μετατροπή ενός αρχικά εχθρικού συναισθήματος σε έναν θετικά χρωματισμένο δεσμό δίκην ταυτίσεως.

*

Κάθε χριστιανός αγαπά τον Χριστό ως ιδεώδες του και νιώθει μέσω ταύτισης δεμένος με τους άλλους χριστιανούς. Όμως η Εκκλησία απαιτεί περισσότερα από αυτόν. Οφείλει, επίσης, να ταυτιστεί με τους άλλους χριστιανούς και να τούς αγαπήσει όπως τον έχει αγαπήσει ο Χριστός. Επομένως, η Εκκλησία απαιτεί να πληρωθεί και στα δύο σημεία η θέση της λίμπιντο που προκύπτει από τον σχηματισμό της μάζας. […] Αυτό το επιπλέον ξεπερνά, προφανώς, τη συγκρότηση της μάζας. […] Όμως, αυτή η περαιτέρω εξέλιξη της κατανομής της λίμπιντο στη μάζα είναι, προφανώς, ο παράγοντας επί του οποίου ο χριστιανισμός στηρίζει τον ισχυρισμό του ότι έχει κατακτήσει μια υψηλότερη ηθική.

Sigmund Freud, Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ (μτφρ. Β. Πατσογιάννης, έκδ. Πλέθρον, Αθήνα 2014, σσ. 58, 80, 81, 100-101).

ζωικός μαγνητισμός

ο υπνωτιστής έχει μπεί στη θέση του ιδεώδους του Εγώ *

το Εγώ γίνεται όλο και λιγότερο απαιτητικό, μετριοπαθές,
το αντικείμενο όλο και σπουδαιότερο, πολυτιμότερο·
μέχρι να καταφέρει, τελικά, να θέσει υπό την κατοχή του
τη συνολική φιλαυτία του Εγώ **

Ο υπνωτιστής ισχυρίζεται ότι κατέχει μια μυστική δύναμη που αφαιρεί τη δύναμη από το υποκείμενο ή, πράγμα που είναι το ίδιο, το υποκείμενο το πιστεύει γι' αυτόν. Αυτή η μυστική δύναμη -που λέγεται ακόμη συχνά επί τω λαϊκότερον και ζωικός μαγνητισμός- πρέπει να είναι η ίδια που στους πρωτόγονους είναι η πηγή του ταμπού, αυτή που εκπορεύεται από βασιλιάδες και φυλάρχους, και αυτή που καθιστά επικίνδυνη την προσέγγισή τους (μάνα).

Υποτίθεται, λοιπόν, ότι ο υπνωτιστής κατέχει τη δύναμη αυτή -πώς την εκδηλώνει όμως; Απαιτώντας από το πρόσωπο να τον κοιτά στα μάτια· ο τυπικός τρόπος υπνωτισμού γίνεται με το βλέμμα του. Ακριβώς όπως το βλέμμα του φυλάρχου είναι επικίνδυνο και ανυπόφορο για τους πρωτόγονους, όπως αργότερα η θεότητα για τους θνητούς.

Ακόμη και ο Μωϋσής έπρεπε να κάνει τον μεσάζοντα μεταξύ του λαού του και του Ιεχωβά, επειδή ο λαός δεν άντεχε το βλέμμα του Θεού, ενώ, όταν επιστρέφει από την παρουσία του Θεού, το πρόσωπό του λάμπει, ένα μέρος του μάνα έχει μεταβιβαστεί σ' αυτόν, όπως στον μεσολαβητή των πρωτογόνων.

*

[…] Η ύπνωση μοιάζει με τον έρωτα ως προς τον περιορισμό στα δύο εν λόγω πρόσωπα, αλλά στηρίζεται εξ ολοκλήρου σε στοχοανεσταλμένες σεξουαλικές τάσεις και τοποθετεί το αντικείμενο στη θέση του ιδεώδους του Εγώ.

*

[…] Η νεύρωση ξεχωρίζει […]· στηρίζεται σε μια ιδιομορφία της ανθρώπινης λιβιδινικής εξέλιξης, στη διπλή, με την παρεμβαλλόμενη λανθάνουσα περίοδο, αφετηρία της άμεσης σεξουαλικής λειτουργίας. […] Εμφανίζεται, γενικά, εκεί όπου η πρόοδος από τις άμεσες προς τις στοχοανεσταλμένες σεξουαλικές ενορμήσεις δεν έχει επιτευχθεί πλήρως, και αντιστοιχεί σε μια σύγκρουση μεταξύ των ενορμήσεων που έχουν γίνει δεκτές από το Εγώ, οι οποίες έχουν περάσει μια παρόμοια εξέλιξη, και εκείνων των μερών από τις παρόμοιες ενορμήσεις τα οποία ξεκινώντας από το απωθημένο ασυνείδητο -όπως ακριβώς και άλλες πλήρως απωθημένες ενορμητικές διεγέρσεις- τείνουν προς την άμεση ικανοποίησή τους. […]

Sigmund Freud, Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ (μτφρ. Β. Πατσογιάννης, έκδ. Πλέθρον, Αθήνα 2014, σσ. 88, 113, 114). - Τα motto εκ του ιδίου (ό.π., σσ. 72, 70).

για την μάζα

θεωρεί την τάση για σχηματισμό μαζών
ως βιολογική συνέχεια της πολυκυτταρικότητας
όλων των ανώτερων οργανισμών.*

[…] η μάζα μάς φαίνεται σαν μια αναβίωση της αρχέγονης ορδής.**

Όλοι οι δεσμοί επί των οποίων στηρίζεται η μάζα είναι

Η μάζα είναι μια υπάκουη αγέλη, αδύναμη να ζήσει χωρίς αφέντη.
Είναι τέτοια η δίψα της για υπακοή ώστε υποτάσσεται ενστικτωδώς
σε όποιον αυτοαναγορεύεται αφέντης της.****

(από τον Λε Μπον:) Η μάζα είναι παρορμητική, ευμετάβλητη και ευερέθιστη. Κατευθύνεται σχεδόν αποκλειστικά από το ασυνείδητο. Οι παρορμήσεις στις οποίες υπακούει η μάζα μπορεί, ανάλογα με τις συνθήκες, να είναι ευγενείς ή χυδαίες, ηρωικές ή δειλές, αλλά είναι τόσο επιτακτικές ώστε τίποτα το προσωπικό, ούτε καν το ενδιαφέρον της αυτοσυντήρησης, δεν έχει σημασία γι' αυτές. Δεν υπάρχει σ' αυτήν τίποτα το προμελετημένο. Παρότι μπορεί να ποθεί με πάθος κάποια πράγματα, αυτό δεν κρατά για πολύ επειδή είναι ανίκανη για μια βούληση διαρκείας. Δεν ανέχεται καμιά αναβολή μεταξύ επιθυμίας και υλοποίησης του επιθυμητού. Έχει το αίσθημα της παντοδυναμίας, ενώ για το άτομο εντός της μάζας η έννοια του ακατόρθωτου εξαφανίζεται.

Η μάζα είναι εξαιρετικά ευεπίφορη σε επιδράσεις και εύπιστη, δεν έχει κριτική ικανότητα, το απίθανο δεν υπάρχει γι' αυτή. Σκέφτεται με εικόνες που ανακαλούν συνειρμικά η μία την άλλη, όπως εμφανίζονται στο άτομο, όταν φαντασιώνεται ελεύθερα, ενώ η συμφωνία τους με την πραγματικότητα δεν ελέγχεται από κανέναν έλλογο ψυχικό θεσμό. Τα συναισθήματα της μάζας είναι πάντα απλούστατα και διογκωμένα. Η μάζα δεν γνωρίζει, λοιπόν, αμφιβολία ή αβεβαιότητα.

[…] Επιρρεπής καθώς είναι από μόνη της σε ακρότητες, η μάζα διεγείρεται, επίσης, μόνο από υπερβολικά ερεθίσματα. Όποιος θέλει να την επηρεάσει δεν χρειάζεται να σταθμίσει λογικά τα επιχειρήματά του, πρέπει να ζωγραφίζει τις εντονότερες εικόνες, να υπερβάλει και να επαναλαμβάνει πάντα το ίδιο.

[…] Αν θέλαμε να αποτιμήσουμε σωστά την ηθική της μάζας, θα έπρεπε να λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι, όταν μαζεύονται τα άτομα της μάζας, κάθε ατομική τους αναστολή ακυρώνεται και όλα τα ώμα, βίαια και καταστροφικά ένστικτα που κοιμούνται μέσα στα άτομα ως κατάλοιπα της πρωτόγονης εποχής αφυπνίζονται με σκοπό να ικανοποιηθούν ελεύθερα. Όμως υπό την επίδραση της υποβολής οι μάζες είναι, επίσης, ικανές για υψηλά επιτεύγματα υπό μορφή αυταπάρνησης, αλτρουισμού και αφοσίωσης σε ένα ιδανικό. Ενώ στα μεμονωμένα άτομα το προσωπικό συμφέρον είναι σχεδόν πάντα η μοναδική κινητήρια δύναμη, στις μάζες είναι σπάνια το κυρίαρχο στοιχείο. […] η μαζική ψυχή ταυτίζεται με την ψυχή των πρωτογόνων.

*

Όσον αφορά τις διανοητικές επιδόσεις ισχύει, βέβαια, ότι τα σημαντικά διαβήματα της στοχαστικής εργασίας, οι βαρυσήμαντες ανακαλύψεις και λύσεις προβλημάτων είναι εφικτές μόνο στο άτομο, αυτό που δουλεύει κατά μόνας. Βέβαια, και η μαζική ψυχή είναι ικανή για ιδιοφυείς πνευματικές επιτεύξεις, όπως πρωτίστως, δείχνει η γλώσσα, αλλά και τα λαϊκά τραγούδια, τα ήθη και τα έθιμα και άλλα. Επιπλέον, πρέπει να αναλογιστούμε πόσα οφείλει ο μεμονωμένος στοχαστής ή ποιητής στα εναύσματα της μάζας όπου ζεί, πρέπει να σκεφτούμε μήπως αποπερατώνει απλώς μια ψυχική εργασία στην οποία έχουν συνεργήσει ταυτόχρονα και άλλοι.

[…] για να σχηματιστεί κάτι σαν ανθρώπινη μάζα, υπό την ψυχολογική έννοια του όρου, από την τυχαία συνάθροιση των μελών ενός ανθρώπινου πλήθους, απαιτείται ως προϋπόθεση ότι τα άτομα αυτά έχουν μεταξύ τους κάτι κοινό, ένα κοινό ενδιαφέρον για κάποιο αντικείμενο, ένας παρεμφερή συναισθηματικό προσανατολισμό προς μία συγκεκριμένη κατάσταση και […] έναν ορισμένο βαθμό ικανότητας για αλληλεπίδραση […]. Το χαρακτηριστικότερο και συνάμα σημαντικότερο φαινόμενο κατά τον σχηματισμό της μάζας είναι η προκαλούμενη σε κάθε άτομο επίταση της συγκίνησης.

*

[…] οι έντονοι συναισθηματικοί δεσμοί που αναγνωρίζουμε στη μάζα αρκούν ώστε να αναγνωρίσουμε ένα από τα χαρακτηριστικά της, την έλλειψη αυτονομίας και πρωτοβουλίας που διακρίνει το άτομο εντός της, την ομοιομορφία της αντίδρασής του απέναντι σε όλους τους άλλους, την έκπτωση, θα λέγαμε, του ατόμου σε μαζικό άτομο.

Όμως η μάζα δείχνει περισσότερα αν τη συλλάβουμε ως ολότητα: τα χαρακτηριστικά της αποδυνάμωσης των διανοητικών λειτουργιών, της έλλειψης συγκινησιακής συγκράτησης, της ανικανότητας για μετριοπάθεια και αναβολή, της τάσης για υπέρβαση κάθε ορίου στη συναισθηματική έκφραση και για πλήρη εκτόνωση της ίδιας στη συμπεριφορά.

Sigmund Freud, Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ (μτφρ. Β. Πατσογιάννης, έκδ. Πλέθρον, Αθήνα 2014, σσ. 19-20, 21, 21-22, 27-28, 29, 75). - Τα motto εκ του ιδίου (ό.π., σσ. 34, 85, 108, 24).

ένα άτομο πέρασε στη δράση

[…] ο άνδρας έγινε πάλι ο κυρίαρχος μέσα στην οικογένεια και παραβίασε τα δικαιώματα της γυναικοκρατίας, που θεσπίστηκαν την εποχή της απουσίας του πατέρα. Τότε ως αποζημίωση γι' αυτό αναγνωρίστηκαν οι γυναικείες θεότητες, οι ιερείς των οποίων ευνουχίστηκαν, για να είναι η μητέρα ασφαλής κατά το πρότυπο που έδωσε ο πατέρας της αρχέγονης ορδής· η καινούργια οικογένεια ήταν, βέβαια, μόνο η σκιά της προηγούμενης, οι πατέρες έγιναν πολλοί και τα δικαιώματά τους περιορίστηκαν από αυτά των άλλων.

Τότε, πιθανόν υπό το κράτος της ανικανοποίητης επιθυμίας του, ένα άτομο πέρασε στη δράση, αποσπάστηκε από τη μάζα και μετακινήθηκε προς τον ρόλο του πατέρα. Αυτός που το έκανε ήταν ο πρώτος επικός ποιητής, το κατόρθωμα έγινε στη φαντασία του.

Ο ποιητής μεταμόρφωσε την πραγματικότητα σύμφωνα με την επιθυμία του. Επινόησε τον ηρωικό μύθο. Ήρωας ήταν αυτός που είχε σκοτώσει μόνος του τον πατέρα, αυτόν τον πατέρα που εμφανίζεται ακόμη στον μύθο ως τοτεμικό τέρας. Όπως ο πατέρας ήταν το πρώτο ιδεώδες του αγοριού, έτσι τώρα ο ποιητής έπλασε, με τον ήρωα που θέλει να αντικαταστήσει τον πατέρα, το πρώτο ιδεώδες του Εγώ. Τη μετάβαση στον ήρωα τήν προσέφερε, προφανώς, ο νεότερος γιος, ο χαϊδεμένος της μητέρας, αυτόν που εκείνη προστάτευσε από την πατρική ζήλεια, και αυτός που στην περίοδο της αρχέγονης ορδής έγινε διάδοχος του πατέρα.

*

Υπάρχουν άφθονες ενδείξεις ότι μόνο αργότερα εισήλθε ο έρωτας στις σεξουαλικές σχέσεις άνδρα και γυναίκας, πράγμα που σημαίνει ότι και η αντιπαλότητα μεταξύ σεξουαλικής αγάπης και δεσμού της μάζας αναπτύχθηκε αργότερα. Έτσι, μπορεί να δίνεται η εντύπωση ότι η άποψη αυτή είναι ασυμβίβαστη με τον μύθο μας περί αρχέγονης οικογένειας. Κι αυτό, διότι η αδελφότητα πρέπει, σε τελική ανάλυση, να έχει οδηγηθεί στη θανάτωση του πατέρα από αγάπη για τις μητέρες και τις αδελφές, και είναι δύσκολο να φανταστούμε την αγάπη αυτή διαφορετικά απ’ ό,τι μιαν αδιάσπαστη, πρωτόγονη, δηλαδή εσωτερική, ένωση του τρυφερού και του αισθησιακού.

*

Καταλαβαίνουμε ότι ο διαχωρισμός του ιδεώδους του Εγώ από το Εγώ δεν είναι, επίσης, εφικτός επί μάκρον, και κατά καιρούς πρέπει να υποχωρεί. Με όλες τις περιστολές που επιβάλλονται στο Εγώ, το ξέσπασμα του απαγορευμένου αποτελεί κανόνα, όπως δείχνει ο θεσμός των γιορτών, που αρχικά δεν ήταν τίποτα περισσότερο από υπερβολές που προσέφερε ο νόμος, ενώ ο χαρμόσυνος χαρακτήρας τους οφείλεται σε τούτη την απελευθέρωση που επιτρέπουν. Τα Σατουρνάλια των Ρωμαίων και το δικό μας Καρναβάλι συμπίπτουν στα βασικά χαρακτηριστικά τους με τις γιορτές των πρωτογόνων, που συνήθως καταλήγουν σε έκτροπα κάθε είδους, παραβιάζοντας τις εντολές που κατά το υπόλοιπο διάστημα θεωρούνται ιερές.

*

Ο φόβος του ατόμου προκαλείται είτε από το μέγεθος του κινδύνου είτε από την κατάργηση των συναισθηματικών δεσμών (λιβιδινικών επενδύσεων)· η τελευταία περίπτωση είναι αυτή του νευρωτικού φόβου.

Κατά παρόμοιο τρόπο, ο πανικός παράγεται από την αύξηση του κινδύνου που απειλεί όλους ή από την κατάργηση των συναισθηματικών δεσμών που συνέχουν τη μάζα, ενώ τούτη η τελευταία περίπτωση είναι ανάλογη με τον νευρωτικό φόβο. […] Είναι αναμφίβολο ότι ο πανικός σημαίνει την καταστροφή της μάζας, ότι έχει ως συνέπεια την κατάργηση κάθε αμοιβαίας μέριμνας που υπό άλλες συνθήκες δείχνουν τα άτομα της μάζας. […] Οι αμοιβαίοι δεσμοί των ατόμων της μάζας εξαφανίζονται -κατά κανόνα- μαζί με αυτόν που συνδέει το άτομο με την ηγέτη.

Sigmund Freud, Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ (μτφρ. Β. Πατσογιάννης, έκδ. Πλέθρον, Αθήνα 2014, σσ. 102-103, 110, 95-96, 48-49).

στροβίλισμα ψυχής

Στο γαλάζιο νερό που δεν πίνεται
στο χρυσό έδαφος που δεν σπέρνεται
στο απόλυτο φώς που τυφλώνει
βλέπω ώς πέρα ένα κενό
μες στους ατμούς της λαύρας.*

ΦΩΣΦΟΡΙΣΜΟΣ

Το φως γεννά η φωτιά
που είναι μαζί καταστροφή και θάμβος
-η πτήση του Φαέθοντα, στροβίλισμα ψυχής
γύρω απ' τη λάμψη στο ταβάνι
που τη μαγνητίζει εωσότου την κάψει.

Όμως όταν πέσει η νύχτα, κάποιες φορές
η θάλασσα ή, μες στη λόχμη,
άστρο κρυφό, η πυγολαμπίδα,
μ' ένα υποκύανο φέγγος
που δεν γεννά η φωτιά
με καθηλώνει.

*

ΤΟ ΠΛΑΤΑΝΙ

Βγαίνοντας από το ναό αφήσαμε πίσω
τη χάβρα των θορύβων της λατρείας.
των θυμιατών τους κρότους και των ψαλμών λυγμούς
κάτω απ' τη λάμψη του πολυελαίου
εμπρός στις μαύρες, ασημωμένες ζωγραφιές,
και πήγαμε ώς την άκρη του προαυλίου
εκεί όπου σάλευε με δροσερές ριπές
ένα πλατάνι.

Ριζωμένο βαθιά μες στην πέτρα
να σηκώνει στις βαριές του φτερούγες
το στερέωμα για αιώνες ψηλά
σπαρταρώντας - η σκιά του μάς σκέπασε,
μια σπηλιά, με ψιθύρους.

Μα δεν ήταν το ρίγος αυτό ανατρίχιασμα φύσης.
Ήταν μια σκεπή στεναγμών και θρόων,
όχι ταγμένη να πεί το μέλλον,
αλλ' όποιος στεκόταν στον ίσκιο της έμελλε
μιαν ατέρμονη κι άξεστη προσευχή
ν' ανασάνει με τρόμο, σκοτεινή ικεσία.

Μες στο ναό συνέχιζε ο ήχος της λατρείας,
ο πρόσκαιρος αλαλαγμός·
όμως εδώ πια δεν υπήρχαν
προσφορές κεριά θυμιάματα·
το σούρουπο βάραινε κιόλας
κάνοντας πιο βαθύ το μουρμούρισμα της σιγής
τον καημό του κόσμου
που έτρεμε, ανέμιζε, πλατάγιζε ψηλά
στα κλαδιά αιωνόβιου δέντρου.

Ταξιάρχης Μανταμάδου, Λέσβος
Αύγουστος 1992

Στρατής Πασχάλης, Άνθη του νερού (έκδ. Ίκαρος, Αθήνα 1994, σσ. 23, 25-26). -Το motto εκ του ιδίου (ό.π., σ. 21, η δεύτερη στροφή από το ποίημα «Έρημος».