η ομορφιά του κύκλου

Η κάθε είδους φυσική ομορφιά εξαρτάται βεβαίως από την αναλογία, τη σχέση και τη θέση των μερών, αλλά θα ήταν αυθαίρετο να συμπεράνουμε από αυτό ότι η αντίληψη της ομορφιάς, όπως ακριβώς και η αλήθεια των γεωμετρικών προτάσεων, συνίσταται εξ ολοκλήρου στην αντίληψη των σχέσεων και ότι σχηματίζεται εξ ολοκλήρου από τη νόηση ή τις διανοητικές μας ικανότητες. Σε όλες τις επιστήμες, ο νους μας ερευνά τις άγνωστες σχέσεις με βάση τις γνωστές, όμως στις αποφάσεις τις σχετικές με το γούστο ή την εξωτερική ομορφιά, όλες οι σχέσεις είναι εκ των προτέρων δεδομένες και οφθαλμοφανείς· το επόμενο βήμα είναι ότι αισθανόμαστε ένα συναίσθημα ευαρέσκειας ή αποστροφής, αναλόγως προς τη φύση του αντικειμένου και τη διάθεση των [αισθητηρίων] οργάνων μας.

Ο Ευκλείδης εξήγησε πλήρως όλες τις ιδιότητες του κύκλου, αλλά πουθενά δεν είπε τίποτε για την ομορφιά αυτού του σχήματος. Ο λόγος είναι προφανής. Η ομορφιά δεν είναι μια ιδιότητα του κύκλου. Δεν βρίσκεται σε κανένα σημείο της γραμμής, της οποίας τα σημεία απέχουν εξίσου από το κοινό κέντρο. Η ομορφιά του κύκλου είναι μόνο το αποτέλεσμα που το σχήμα αυτό παράγει στο νου, ο οποίος είναι δεκτικός τέτοιων συναισθημάτων εκ της ιδιαίτερης κατασκευής και δομής του. Μάταια θα έψαχνε κανείς την ομορφιά στον κύκλο ή θα την αναζητούσε στις ιδιότητες αυτού του σχήματος είτε με τη βοήθεια των αισθήσεων είτε μέσω μαθηματικών συλλογισμών.

Ντέϊβιντ Χιούμ, 'Ερευνα σχετικά με τις αρχές της ηθικής, στο: Αρετές και συμφέροντα. Η βρετανική ηθική σκέψη στο κατώφλι της νεωτερικότητας (μτφρ.- επιμ. Δ. Δρόσος, έκδ. Σαββάλας, Αθήνα 2008, σσ. 295-296).

λόγος και σύμβολο

[...] η σύνολη διαφορά μεταξύ συμβόλου και μεταφοράς· η τελευταία είναι μια ελεύθερη επινόηση του λόγου, ενώ το σύμβολο είναι συνδεδεμένο με τις παραστάσεις του κόσμου. Αγγίζουμε εδώ ένα ανέκπτωτο στοιχείο, ακόμη πιο ανέκπτωτο από εκείνο που ανακαλύπτει η ποιητική εμπειρία: στο ιερό σύμπαν η ικανότητα του λέγειν βασίζεται στην ικανότητα του κόσμου να σημαίνη. Εξ ου και η λογική της σημασίας προβαίνει από την ίδια την δομή του ιερού κόσμου.

Αντιστοιχία μεταξύ της δημιουργίας εν ταυτώ και της τάξεως των φυσικών φαινομένων και των ανθρωπίνων πράξεων: έτσι ο αληθινός ναός συμμορφώνεται πάντοτε προς κάποιο ουράνιο πρότυπο. Αντιστοιχία μεταξύ μακρόκοσμου και μικρόκοσμου: έτσι στην ιερογαμία ουρανού και γης απαντά η ένωση ανδρός και γυναικός. Αντιστοιχία μεταξύ γεωργησίμου εδάφους και γυναικείου αυλακώματος, μεταξύ σπλάγχνων της γης και μητρικού στήθους, όπως μεταξύ ηλίου και ματιού, όπως μεταξύ αρσενικού σπέρματος και σπόρου της σποράς, όπως μεταξύ ταφής του ανθρώπου και θανάτου του σπόρου, όπως μεταξύ κάθε νέας γεννήσεως και επιστροφής της ανοίξεως.

Αντιστοιχία σε τρία επίπεδα, μεταξύ σώματος, οικίας και κόσμου, η οποία σημαίνεται αμοιβαίως με τους στύλους του ναού και την σπονδυλική στήλη, την στέγη του σπιτιού και το κρανίο, την ανθρώπινη ανάσα και τον αέρα, και η οποία κάνει να αντιστοιχούν στα κατώφλια, τις πόρτες και τις γέφυρες, στα μονοπάτια που χαράζει ο βηματισμός του κατοίκου και περιπατητή, ομόλογα περάσματα που οι μυητικές τελετές μάς βοηθούν να διαβούμε την κρίσιμη στιγμή της ανθρώπινης μετοικήσεως, κατά την γέννηση, την εφηβεία, τον γάμο και την ταφή. Η λογική αυτή της αντιστοιχίας «δεσμεύει» τον λόγο στο ιερό σύμπαν.

Πωλ Ρικαίρ, Λόγος και σύμβολο (μτφρ. Μ. Πανταζάρα, έκδ. Αρμός, Αθήνα 2002, σσ. 76-77).

Χρυσόφρυδη

Χρυσόφρυδη· σε κέρδισα
με μάγια και πλανέματα
πολλά και παραμύθια.
Στο χάδι επαραδόθηκες
το αντρίκειο· σού εξεκούμπωσα
τη ζώνη, και τα στήθια
ακόμα σού ήταν άγουρα·
δεν πήδησεν η στάλα
-σημάδι υγειάς αλάθευτον-
που θα μάς θρέψει έναν υγιό
με της αντρείας το γάλα.

Και πια δε σ’ άγγιξα. 'Εμεινα,
κι ακούμπησα στα γόνατα
τ’ ολόδροσο κεφάλι·
τα μάτια μου εδιαβαίνανε
της πλάσης το κρουστάλλι,
ή σιωπηλός εκοίταζα,
σε μιά βαθιά αναγάλλια,
το χέρι σου ως ετίναζε
μ’ ένα μεγάλο σάλεμα
τα θεοτικά, ώ θαμπώματα!
μαλλιά σου ώς στ’ αστραγάλια.

Κ’ έβλεπα, πάντα σιωπηλός,
στην ακατάφλογη φωτιά
το θείο κορμί να ντύνεις...

'Αγγελος Σικελιανός, από τον Αλαφροΐσκιωτο (iii. 853-877).

το αίσθημα του ωραίου και το αίσθημα του υπέροχου

Το αίσθημα αυτό είναι διττό: αποτελείται από το αίσθημα του ωραίου και αυτό του υπέροχου· οι συγκινήσεις τους είναι ευχάριστες, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Η όψη των χιονισμένων κορυφών μιας οροσειράς που υψώνονται πάνω από τα σύννεφα, η περιγραφή ενός κυκλώνα ή του βασιλείου της κολάσεως (Milton) μάς παρέχουν μια απόλαυση ανάμεικτη με τρόμο. Η θέα των ανθισμένων λιβαδιών, οι ελικώσεις των ποταμών και τα βοσκοτόπια, η περιγραφή των Ηλυσίων ή η ομηρική αναπαράσταση του κεστού της Αφροδίτης μάς προξενούν επίσης ευχάριστα συναισθήματα, που δεν αποπνέουν όμως παρά μόνο ιλαρότητα και χαρμονή. Για να μπορεί κανείς να προσοικειωθεί, σ’ όλη της την ισχύ, την πρώτη εντύπωση, πρέπει να διαθέτει το αίσθημα του υπέροχου, για να μπορεί να απολαύσει τη δεύτερη, το αίσθημα του ωραίου.

Οι πελώριες βελανιδιές και οι μοναχικές βαθύσκιες φυλλωσιές σ’ ένα παρθένο δάσος είναι υπέροχες· τα ανθοτόπια, οι μικροί φράχτες, οι ομοιόσχημα κλαδεμένες δενδροσειρές είναι ωραία. Η νύχτα είναι υπέροχη, η ημέρα είναι ωραία. Αυτοί που διαθέτουν το αίσθημα του υπέροχου οδηγούνται στα υψηλά αισθήματα της φιλίας, της αιωνιότητας, της περιφρόνησης του κόσμου, μέσα στη γαλήνια σιωπή μιας καλοκαιρινής νύχτας, όταν η τρεμάμενη λίμνη των άστρων διατρέχει τη μελανόχροη νύχτα και το φεγγάρι εμφανίζεται μοναχικό στο στερέωμα. Το φέγγος της μέρας γεννά, μαζί με το ζήλο για εργασία, ένα αίσθημα χαράς. Το υπέροχο ταράσσει, το ωραίο γοητεύει.

Το πρόσωπο αυτού που διαπερνάται από το αίσθημα του υπέροχου αποπνέει την αυστηρότητα και, συχνά, την έκπληξη, το ζωηρό αίσθημα του ωραίου αναγγέλλεται από το φωτεινό βλέμμα, το χαμόγελο και, συχνά, από τη θορυβώδη ευθυμία. Το υπέροχο παρουσιάζεται με διάφορες μορφές. 'Αλλοτε συνοδεύεται από βαρυθυμία ή τρόμο, άλλοτε από σιωπηλό θαυμασμό, και άλλοτε συνδυάζεται με το αίσθημα μιας σεβάσμιας ευμορφίας. Αποκαλώ υπέροχο-τρομακτικό το πρώτο είδος υπέροχου, υπέροχο-ευγενές το δεύτερο, υπέροχο-μεγαλοπρεπές το τρίτο. Μια βαθιά μοναξιά είναι υπέροχη, αλλά εμπνέει τρόμο.

Immanuel Kant, Παρατηρήσεις πάνω στο αίσθημα του ωραίου και του υπέροχου, [κεφ. πρώτο: Διάφορα αντικείμενα του αισθήματος του ωραίου και του υπέροχου], (μτφρ. Χ. Τασάκος, έκδ. Prinda, Αθήνα 2001 (2η), σσ. 25-26).

Στους νέους συνδαιτημόνες.

για το ωραίο

'Οσοι πολεμούν σήμερα [1948] για την ελευθερία, σε τελευταία ανάλυση αγωνίζονται για το ωραίο. Εννοείται ότι δεν υπερασπίζονται το ωραίο καθαυτό. Το ωραίο δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τον άνθρωπο, και μόνο αν συμπαρασταθούμε στην ανθρώπινη δυστυχία θα αποδώσουμε στην εποχή μας το μεγαλείο και τη γαλήνη της. Δεν μπορούμε πια να είμαστε μοναχικοί. Αλλά και ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει χωρίς το ωραίο, κι αυτό η εποχή μας προσποιείται ότι το αγνοεί. Τεντώνεται για να φτάσει το απόλυτο και την εξουσία, θέλει να μεταμορφώσει τον κόσμο προτού τον εξαντλήσει, να τον βάλει σε τάξη προτού τον κατανοήσει. 'Ο,τι κι αν ισχυρίζεται, λιποτακτεί απ' αυτό τον κόσμο. Στο νησί της Καλυψώς ο Οδυσσέας μπορεί να διαλέξει ανάμεσα στην αθανασία και την πάτρια γη. Διαλέγει τη γη του, και μαζί το θάνατο. Μια τόσο απλή μεγαλοσύνη μοιάζει στις μέρες μας ξένη. Αλλοι θα πούν ότι μάς λείπει η ταπεινοφροσύνη.

Albertus Camus, Η εξορία της Ελένης [L’ exile d’ Helene, 1948] - (μτφρ. Χρ. Λιοντάκης, έκδ. Αγρα – φυλλάδια, Αθήνα Νοεμ. 1983, σσ. 8-9).

η εξορία της ομορφιάς

Εμείς εξορίσαμε την ομορφιά, οι 'Ελληνες πολέμησαν γι' αυτήν. Πρώτη, αλλά θεμελιώδης διαφορά. Η ελληνική σκέψη κατέφευγε πάντα στην ιδέα του μέτρου. Δεν εξώθησε τίποτε ως την υπερβολή, ούτε το θείο ούτε το λόγο. Αγκάλιασε τα πάντα, εξισορροπώντας τη σκιά με το φώς. Αντίθετα η Ευρώπη μας, ριμαγμένη στην κατάκτηση των πάντων, είναι κόρη της 'Υβρεως. Αρνιέται την ομορφιά, όπως αρνιέται ό,τι δεν εξυμνεί. Και, με διαφορετικούς έστω τρόπους, ένα μόνο εξυμνεί: τη μέλλουσα κυριαρχία της λογικής. Στην τρέλα της μεταθέτει τα ακατάλυτα όρια, και αμέσως οι σκοτεινές ερινύες ορμούν και την ξεσκίζουν. Η Νέμεσις, θέα του μέτρου, όχι της εκδίκησης, αγρυπνεί. Τιμωρεί χωρίς οίκτο όσους ξεπερνούν τα όρια.

Albertus Camus, Η εξορία της Ελένης [L' exile d' Helene, 1948] - (μτφρ. Χρ. Λιοντάκης, έκδ. Αγρα – φυλλάδια, Αθήνα Νοεμ. 1983, σ. 2).

Επειδή σάς άρεσε η πρώτη γεύση...

η εξορία της Ελένης

Η Μεσόγειος έχει την τραγικότητα του ήλιου της, διαφορετική από την τραγικότητα της ομίχλης. Κάποιες βραδιές στη θάλασσα, στους πρόποδες των βουνών, η νύχτα πέφτει στην τέλεια καμπύλη ενός ορμίσκου, και τότε μια εναγώνια πληρότητα ανεβαίνει από τα σιωπηλά νερά. Σ' αυτούς τους τόπους μπορούμε να καταλάβουμε ότι οι αρχαίοι 'Ελληνες μόνο με την ομορφιά και το δυναστευτικό της στοιχείο κατόρθωσαν να αγγίξουν τα όρια της απελπισίας. Σ' αυτή τη μακάρια δυστυχία, η τραγωδία κορυφώνεται.

Αντίθετα, η εποχή μας έθρεψε την απελπισία της μέσα στην ασχήμια και το σπαραγμό. Αν ποτέ μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε τον πόνο ευτελή, τότε και η Ευρώπη θα άξιζε τον ίδιο χαρακτηρισμό.

Albertus Camus, Η εξορία της Ελένης [L' exile d' Helene, 1948] - (μτφρ. Χρ. Λιοντάκης, έκδ. Αγρα – φυλλάδια, Αθήνα Νοεμ. 1983, σ. 1).

ό,τι ωραίον

Μην αγγίζετε ό,τι ωραίον.
Ωραίο είναι εκεί
που το συνάντησε η ματιά σας.

Αυτή η ματιά
γίνεται πια
ο ωραίος τόπος.

'Αγγελος Καλογερόπουλος, Το φωτεινό παράθυρο (έκδ. 'Ινδικτος, Αθήνα 2004, σ. 17).

αιδοίον, οξύθυμον

κερδών άθικτον τούτο βουλευτήριον,
αιδοίον, οξύθυμον, ευδόντων ύπερ
εγρηγορός φρούρημα γης καθίσταμαι.

Αδέκαστο στήνω το Βουλευτήριο τούτο,
αγέλαστο και σεβαστό, φρουρό που ξαγρυπνά
στης κοιμισμένης πόλης το προσκέφαλο.

Αισχύλου, Ευμενίδες (704-6).

-----
(είναι η Αθηνά που θεσμίζει εδώ τον 'Αρειο Πάγο).

καλώ γενέσθαι τάνδοθεν

ΣΩ......Ουκούν ευξαμένω πρέπει τοίσδε πορεύεσθαι;
ΦΑΙ....Τί μήν;
ΣΩ......'Ω φίλε Παν τε και άλλοι όσοι τήδε θεοί, δοίητέ μοι καλώ γενέσθαι τάνδοθεν· έξωθεν δε όσα έχω, τοις εντός είναί μοι φίλια. Πλούσιον δε νομίζοιμι τον σοφόν·το δε χρυσού πλήθος είη μοι όσον μήτε φέρειν μήτε άγειν δύναιτ' άλλος ή ο σώφρων.
...........'Ετι άλλου του δεόμεθα, ω Φαίδρε; Εμοί μεν γαρ μετρίως ηύκται.

ΣΩ......Μα δεν πρέπει να προσευχηθούμε σ' αυτούς εδώ τους θεούς προτού φύγωμε;
ΦΑΙ....Πώς όχι;
ΣΩ......Αγαπητέ μου Πάνα και σεις οι άλλοι θεοί αυτού εδώ του τόπου, δώστε μου να γίνω όμορφος μέσα μου. Και όσα έχω έξωθέ μου να είναι φιλιωμένα με όσα έχω μέσα μου. Πλούσιος όμως να μού φαίνεται ο σοφός. Και χρυσού πλήθος νάχω όσο μήτε να σηκώση μήτε να βαστάξη ημπορεί επάνω του άλλος παρά ο φρόνιμος.
...........Χρειαζόμαστε τίποτε άλλο ακόμα, Φαίδρε μου; Γιατί εγώ δα κράτησα σωστό μέτρο στην προσευχή μου.

Πλάτωνος, Φαίδρος 279b-c

Ο Σωκράτης επίσης προσεύχεται στο 220c του Συμποσίου. Αλλά και στο τέλος του Φαίδωνα προβάλει ως τελευταία του επιθυμία να θυσιάσουν οι μαθητές του έναν κόκορα για την καλή ευόδωση της φυγής του.

των Αγίων Πάντων ο κοκκινολαίμης

.................................Ι

Σουσάμι από την χούφτα της παιδίσκης
κι άχραντο φως αφού ετσιμπολόγησε
και ξεδίψασε δρόσον ο κοκκινολαίμης,
δέκα φορές πάνω απ’ την πόλη μας
κυκλοτερώς πετάρισε, πριν κουρνιάσει
στου βυζαντινού ναϊδρίου των Αγίων Πάντων
το κωδωνοστάσιο, Αμπελόκηποι

και τι μενεξεδένια η ώρα!
και τι μενεξεδένια τα επιγράμματα
εις Ουρανίαν Αφροδίτην πτερόεντα
που ανέθεσε ο κοκκινολαίμης
αοιδός!

..................................ΙΙ

Κυδωνιώντες οι μαστοί εξωθούσαν
το λινό μπλουζάκι διεκδικητικά πολύ
και σιγοντάριζαν άσματα του υμέναιου
κι επιθαλάμια, άλλοτε, και είπα τώρα
έτσι να κάνει λίγο η μέρα, να παραμερίσει,
και θα φανερωθεί η Μάρω της οδού Σμολένσκη
κρατώντας ένα ματσάκι αρμπαρόριζα
και θα μάς φανερώσει, λέει, ψέματα
απαστράπτοντα
την κρυφή ισορροπία, την εύθραυστη,
πότε δένουν καρπό οι κυδωνιές
στον μυστικό κήπο
πίσω από το ναΐδριο
των Αγίων Πάντων.

................................ΙΙΙ

Κάπως έτσι το βλέμμα του Μιχαήλ Χωνιάτη
αποθαύμασε,
όταν παράφορα εαρινή
η αττική του ενδεκάτου αιώνα φύση,
εκ θεμελίων αποθαύμασε το ναΐδριο
σταυροειδές μετά τρούλου,
οι κιονίσκοι μάρμαρο Καρύστου,
όπου θα θρυμματίζονταν επερχόμενες
οι ιαχές ποδοσφαιρόφιλων.

.................................IV

Τα μαλλιά της αντηχούν
σχήματα του αέρα
ορθοπεταλιά
και του κοκκινολαίμη
το πετάρισμα
ενύπνιο.

Χρήστος Μπουλώτης

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Νέα Εστία (2006). - Κατόπιν στον τόμο Τα ποιήματα του 2006 (επιμ. Γ. Ευσταθιάδης - Κ. Γ. Παπαγεωργίου, έκδ. Κοινωνία των (δε)κάτων, Αθήνα 2007, σσ. 86-87). Από τον ίδιο τόμο είναι παρμένα και τα I και II εδώ δημοσιευμένα.

απόδοσις

Αν ρωτήσετε τους 'Ελληνες που συνάζονται τη νύχτα του Πάσχα στις εκκλησιές τί είναι η Ανάσταση του Χριστού και τί σημαίνει ότι νικήθηκε για όλους μας ο θάνατος, φοβάμαι ότι και οι πιο πιστοί θα δυσκολευτούν να απαντήσουν. Οι περισσότεροι 'Ελληνες διδάχτηκαν μόνο στα «θρησκευτικά» του σχολείου κάποια σχολαστικά σκαριφήματα νεκρών εννοιών, απωθητικά της πίστης, ή τρέφονται με τις συμβατικές ηθικολογίες του άμβωνα και των θρησκευτικών εντύπων.

Αν κάποιος από αυτούς τους ανθρώπους που συνάζονται τη νύχτα του Πάσχα στην εκκλησιά, τούς βρείτε μιαν άλλη ώρα στο γραφείο τους, στο μαζαγί ή σε μια κοσμική συντροφιά και τους ρωτήσετε για την πίστη τους, θα σάς μιλήσουν με την αόριστη κενολογία κάποιων κοινότυπων κλισέ: για κάποιο «ανώτατο Ον» ή για την απροσδιόριστη «τυχαιότητα» ή θα σάς πούν ότι χρειάζονται μια συγκριτική των θρησκειών για να διαλέξουν «ελεύθερα» (δηλαδή διανοητικά) την πίστη τους. Μπορεί και να σάς αρνηθούν την κουβέντα, γιατί η προοδευτική τους τοποθέτηση δεν τούς επιτρέπει ούτε και να θέτουν τέτοια προβλήματα.

Κι όμως, όλοι αυτοί τη νύχτα της Ανάστασης θα συναχτούν στις εκκλησιές και θα νιώσουν οικείοι. Γιατί το λαϊκό σώμα της εκκλησίας τούς νιώθει όλους δικούς του, και είναι παιδιά του, δεμένα οργανικά με αυτό το σώμα, όσο τολμάνε ακόμα να σταυροκοπιούνται δειλά στο μισοσκόταδο, να λένε με τα χέρια τους την άρρητη προσευχή των καρδιών τους. Γιατί δεν υπάρχουν «τύποι» και «συνήθειες» αποκομμένες από τη βαθύτερη μέσα μας δίψα και νοσταλγία.

Οι τύποι και οι συνήθειες ίσως να έχουν, καμιά φορά, πολύ περισσότερη αξία από τις κωδικοποιημένες πεποιθήσεις, ίσως να κρατάνε το δρόμο πολύ πιο ανοιχτό για τη ζωή, που είναι αμεσότητα σχέσης.

δια χειρός Χρ. Γιανν. (δημοσιεύτηκε στη: Ρουμελιώτικη Εστία (αρ.φυλ.74, Μάρτιος-Απρίλιος 2007) με τίτλο: Τρυφή των πάντων). Απόδοση του χριστιανικού Πάσχα σήμερα. Από το ίδιο άρθρο απόσπασμα πέρσι εδωδά.

χαρισμένο

το κάτεργο

«Ω, ήταν μεγάλη ευτυχία για μένα η Σιβηρία, το κάτεργο! Λένε ότι είναι φρίκη, ντροπή, κάνουν λόγο για δικαιολογημένη αντίδραση... ένα κάρο βλακείες! Μόνο εκεί άρχισα να κάνω μια σωστή, ευτυχισμένη ζωή, εκεί κατάλαβα τον εαυτό μου... εκεί ένιωσα τον Χριστό... Τότε μού ήρθαν οι καλύτερες σκέψεις, τώρα ξανάρχονται αλλά δεν είναι τόσο καθαρές! Ω, αν κατορθώνατε και σεις να σάς στείλουν στο κάτεργο!»

Φίοντορ Ντοστογιέφσκι

Λάζλο Φολντένυϊ, Ο Ντοστογιέφσκι διαβάζει Χέγκελ στην Σιβηρία και κλαίει!..., (έκδ. Αρμός, Αθήνα 2008, σσ. 44-45).

του πόνου το μάλαμα - ή αλλιώς, η εξορία από την ιστορία

Η εξορία από την ιστορία συνετέλεσε ώστε να ωριμάσει στον Ντοστογιέφσκι η πίστη στο θαύμα – αλλά και στην συναίσθηση ότι η σύγχρονη τάξη του κόσμου υπακούει σε έναν βάναυσο νόμο. Η ιστορία δεν αποκαλύπτει την καθαρή ουσία της παρά μόνο σε αυτούς που προηγουμένως έχει ξεγράψει η ίδια. Αυτή η σκέψη ούτε κάν πέρασε από το μυαλό του Χέγκελ, αν και παρέδιδε μαθήματα ιστορίας δέκα χρόνια. Ο Ντοστογιέφσκι δεν χρειάστηκε μια δεκαετία περισυλλογής. Γνώριζε εμπειρικά ότι καμιά εποχή δεν είχε διατυμπανίσει τόσο την απόρριψη του πόνου όσο αυτή που αντλούσε την κουλτούρα της από το Διαφωτισμό – εντούτοις, δεν μπόρεσε να εξαφανίσει τον πόνο, αλλά μόνο να κρύψει το γεγονός ότι η ίδια είχε τις ρίζες της σ' αυτόν. Ο εσωτερικός και κρυμμένος πόνος έρχεται στο φώς και γίνεται ολοφάνερος όταν τα όρια της ζώνης επιρροής της νεώτερης ιστορίας γίνονται ορατά – στην προκειμένη περίπτωση γι' αυτούς που αποκόπηκαν (ή αποκλείστηκαν) από την ιστορία. Αυτή η διαπίστωση, κάτι σαν πραγματικός φωτισμός, δεν εξαφανίζει βέβαια τον πόνο, αλλά συντελεί ώστε αυτός, αντί να ροκανίζει εσωτερικά το άτομο που προσπαθεί να τον πνίξει, να το οδηγεί μάλλον σε κάποια σωτηρία, δηλαδή στην υγεία και στην εσωτερική ισορροπία.

Λάζλο Φολντένυϊ, Ο Ντοστογιέφσκι διαβάζει Χέγκελ στην Σιβηρία και κλαίει!..., (έκδ. Αρμός, Αθήνα 2008, σσ. 14-15).

στον ποετάστρο που το πρότεινε

τρυγών

της Μαριάννας

.....ταξίδιον ατελεύτητον η ομορφιά όταν η ευμένειά της σταλάζη ορμήν ζωής
.....ιδού είδον το σώμα σου ληστείας σκευή και τελώ άρπαξ μόνον εις του πόνου το μάλαμα
.....τα αιγαιογλάρονα νυφοστόλι σου ως οιακοστροφείς φεύγουσα εν αστραπαίς
.....πάρεξ κατανύσσουσα υπερασπίζεσαι μαύρες αφροδίτες εις ουσίωσιν καταστερισμού τρυγόνος φιλερήμου

'Εαρ ΒΘ'
ΤΑΜΥΝΑΙ

Φρέσκος και ερωτικός ο κορυφαίος Β.Ν. Μπόνος.

οδίτης ξανά

Των λυπηρών επαγωγαί χειμάζουσι
την ταπεινήν μου ψυχήν,
και συμφορών νέφη την εμήν καλύπτουσι καρδίαν,
θεονύμφευτε,
αλλ' η φως τετοκυία
το θείον και προαιώνιον,
λάμψον μοι το φως
το χαρμόσυνον.

Μέγας παρακλητικός κανόνας, ποίημα κυρού Θεοδώρου Δούκα του Λάσκαρι
και επιληπτικού (τροπάριο α' ωδής)

-----
Ροδόπης μνημονεύουν τα μηνολόγια σήμερα.

συρμή

Το γουν πρόβατον / μικρού τέθνηκε γαρ.

Μενάνδρου, Δύσκολος (438).

Το μόνο που μπορώ και θέλω να μνημονεύσω με καμμένον σκληρό τώρα πια (και χαμένη μιάν αθωότητα έξι ετών), είναι εκείνος ο νεαρός ρωσσοπόντιος που νύχτα με πήρε από το κέντρο πέρσι-πρόπερσι για να με ανεβάσει στο σπίτι και τον ρωτούσα για την μακρυνή του πατρίδα. Θυμόταν έντονα τις κούτες τα πορτοκάλια που τούς έστελναν οι θειοί του από την μάννα πατρίδα και πώς κάνανε με τον αδελφό για να τ' αρπάξουν να τα μυρίζουν και να τα φάνε. Για τις απ' ολούθε νεραντζιές το γράφω που μού τόν θύμισαν. Δεκαεπτά - δεκαοκτώ χρονώ νύχτα να οδηγάει το ταξί. Τέτοια πάλι εποχή. Ο ίδιος.

Και παντός του λαού σου,
μνήσθητι,
Κύριε ο Θεός ημών,
και επί πάντας έκχεον το πλούσιόν σου έλεος,
πάσι παρέχον τα προς σωτηρίαν αιτήματα.
Και ων ημείς ουκ εμνημονεύσαμεν δι' άγνοιαν,
ή λήθην,
ή πλήθος ονομάτων,
αυτός μνημόνευσον,
ο Θεός,
ο ειδώς εκάστου την ηλικίαν και την προσηγορίαν,
ο ειδώς έκαστον εκ κοιλίας μητρός αυτού.

Συ γαρ ει,
Κύριε,
η βοήθεια των αβοηθήτων,
η ελπίς των απηλπισμένων,
ο των χειμαζομένων σωτήρ,
ο των πλεόντων λιμήν,
ο των νοσούντων ιατρός.

Αυτός τοις πάσι τα πάντα γενού,
ο ειδώς έκαστον
και το αίτημα αυτού,
οίκον
και την χρείαν αυτού.

Ενδεικτικό και ικανό απόσπασμα από ευχή που μνημονεύει ο ιερέας μυστικώς κατά την τέλεση της λειτουργίας του μεγάλου Βασιλείου, σήμερα Μέγα Σάββατον στις κατά τόπους συνάξεις.

όλο ευλάβεια, συγχέομαι στο βράχο σου και παντού πληγώνομαι απ' τη σκληράδα σου

[...]

Δώσε, Θεέ μου, στον καθέναν το δικό του θάνατο,
δώσε στον καθέναν το θάνατο που γεννήθηκε από την ίδια του τη ζωή
όπου έμαθε την αγάπη και τη δυστυχία.

Γιατί εμείς δεν είμαστε παρά η φλούδα, το φύλλο,
μα ο καρπός που είναι στο κέντρο του όλου
είναι ο μεγάλος θάνατος που φέρει ο καθένας μέσα του.

Είναι για αυτόν που τα νέα κορίτσια ανθίζουν,
και τα παιδιά ονειρεύονται να μεγαλώσουν
κι οι έφηβοι εκμυστηρεύονται στις γυναίκες
μιάν αγωνία που κανείς άλλος δεν καλωσορίζει.
Είναι για αυτόν που διαρκούν όλα τα πράγματα αιώνια
ακόμη κι αν ο χρόνος έσβησε την ανάμνηση,
κι οποιοσδήποτε στη ζωή του πολεμά να δημιουργήσει,
κλείνει μέσα του τούτο τον καρπό ενός σύμπαντος
που άλλοτε τον δροσίζει και άλλοτε τον ζεσταίνει.

Μέσα σε τούτο τον καρπό μπορεί να εισέλθει όλη η θέρμη
των καρδιών κι η λάμψη η λευκή των σκέψεων·
μα ήρθαν άγγελοι σα νεφέλη πουλιών
κι όλοι οι καρποί ήταν ακόμη άγουροι.

Κύριε, είμαστε πιο φτωχοί κι από τα άμοιρα τα ζώα
που, αν και τυφλά, αποτελειώνουν τον αληθινό τους θάνατο. (σσ. 30-31)

[...]

Οι φτωχοί είναι σιωπηλοί σαν πράγματα,
κι αν έρμαια των δρόμων μιά εστία τούς υποδεχτεί
παίρνουν μια θέση ταπεινά σαν πρόσωπα οικεία
κι ανακατεύονται στις ακαθόριστες σκιές του σκηνικού,
σβήνοντας στη λησμονιά σαν εργαλεία παρατημένα. (σ. 46)

[...]

Κι οι άνθρωποι υποδουλωμένοι σε μιάν επιστήμη κίβδηλη
πλανιούνται, έχοντας χάσει το ρυθμό της ζωής
κι επειδή ρίχνονται σε θορύβους το ίδιο μάταιους
αποκαλούν πρόοδο το χνάρι που αφήνουν σαν το γυμνοσάλιαγκα. (σ. 48)

Ράϊνερ Μαρία Ρίλκε, Το βιβλίο της φτώχειας και του θανάτου [1903] (μτφρ. Β. Παπαγεωργίου εκ της γαλλικής μτφρ. του Αρ. Αντάμωφ, έκδ. 'Ινδικτος, Αθήνα 2008).

Aποσπάσματα από το ίδιο βιβλίο εδωδά αλλά και εδώ. Στόν τίτλο το δίστιχο είναι παρμένο από την σελίδα 26.

ο ιεροεξεταστής και ο πρακτικός λόγος

Τί γίνεται με κάποιον ο οποίος έχοντας παρεξηγήσει την έννοια του καθήκοντος προβαίνει σε πολύ κακές πράξεις; Δεν θα έπρεπε άραγε να πεί ο Καντ ότι οι πράξεις του έχουν κάποια ηθική αξία; Η απάντηση είναι όχι.

«Ας πάρουμε για παράδειγμα έναν ιεροεξεταστή ο οποίος είναι τόσο προσκολλημένος στην αυστηρότητα της θεσμοθετημένης θρησκείας μέχρι του σημείου να βασανίζει ανθρώπους και ο οποίος πρέπει να δικάζει τον αποκαλούμενο «αιρετικό» (καλό πολίτη κατά τα άλλα) ο οποίος κατηγορείται για έλλειψη πίστης. Τώρα, λοιπόν, θέλω να ρωτήσω κατά πόσον, αν τον καταδικάσει σε θάνατο, θα μπορούσε να πεί κανείς ότι έχει ακολουθήσει την (χωρίς αμφιβολία) εσφαλμένη συνείδησή του ή κατά πόσον κάποιος δεν θα μπορούσε να τον κατηγορήσει για πλήρη έλλειψη συνείδησης, κατά πόσον απλώς έσφαλε ή έκανε λάθος συνειδητά». (Καντ, Η θρησκεία εντός των ορίων του απλού Λόγου (1793), 186)

Γιατί το να ενεργήσει κανείς σύμφωνα με τη συνείδησή του –δηλαδή το να ενεργήσει από αίσθηση καθήκοντος- σημαίνει ότι ενεργεί όπως απαιτεί ο καθαρά πρακτικός λόγος· με άλλα λόγια ενεργεί υπακούοντας στον ηθικό νόμο.

«Η συνείδηση είναι ο πρακτικός λόγος ο οποίος υποχρεώνει τον άνθρωπο να έχει κατά νου το καθήκον είτε για την απαλλαγή του είτε για την καταδίκη του κάθε φορά που εφαρμόζεται ένας νόμος» (Καντ, Μεταφυσική των ηθών, 400).

Ο ιεροεξεταστής δεν υπακούει στη φωνή του πρακτικού λόγου. 'Εχει μπερδέψει τα συναισθήματά του με τις ορθολογιστικές απαιτήσεις της ηθικής. Αυτό δεν είναι δύσκολο να γίνει, όπως λέει ο Καντ στο τέλος του πρώτου κεφαλαίου της Θεμελίωσης της μεταφυσικής των ηθών. Πρόκειται, όμως, για μια βασική ηθική αποτυχία. Μια αποτυχία που μπορεί να θεραπευθεί μόνο αν συνηθίσει κανείς να συλλογίζεται και να ακούει τη φωνή της λογικής.

R. Walker, Ο Καντ και ο ηθικός νόμος (μτφρ. Λ. Θεοδωρίδου, έκδ. Ενάλιος, Αθήνα 2003, σσ. 43-44).

για τον άγιο Φραγκίσκο της Ασίζης

[...]

Μα αν υπάρχει ακόμη μιά φωνή να τούς υπερασπιστεί [τους φτωχούς]
κάνε να ηχήσει ψηλά, Θεέ μου, και ν' ακουστεί.

Πού είναι, λοιπόν, εκείνος που θα ήξερε ν' αντλήσει τη δύναμή του από τη μεγάλη ένδεια
πέρα απ' τον καιρό κι από κάθε κατοχή,
εκείνος που θα τολμούσε να ξεντυθεί στη δημόσια πλατεία
και να προχωρήσει γυμνός αψηφώντας τον επίσκοπο;
Πού είναι εκείνος που αγαπούσε απ' όλους πιο πολύ,
ο ξυπόλητος αδελφός των ζώων του αγρού
που ήξερε να βλέπει την αιωνιότητα στο καθετί;

Δεν ήταν σαν αυτούς που παράλυτοι από την κούραση
βλέπουν την ελπίδα να φεύγει ολοένα μακριά τους.
Διάβαινε τους κάμπους μιλώντας στα λουλούδια
όπως μιλά κανείς σ' αδέλφια.
Μιλούσε για τον ίδιο και για ό,τι έβλεπε
για να μπορεί ο καθένας να μοιράζεται τη χαρά του
κι η φωτεινή καρδιά του διαχεόταν δίχως όρια
και τίποτα δεν ήταν αρκετά ευτελές για την αγάπη του.

Ερχόταν από το φώς και πήγαινε σ' ένα φώς μεγαλύτερο
όλο χαρά ήταν το κελλί του.

Πού χάθηκε, το πλάσμα το φωτεινό, ο ακτινοβόλος της αγάπης;
Και γιατί οι φτωχοί που δεν έχουν παρά μόνο την ελπίδα να τούς οδηγεί
δεν βλέπουν πια το φανό του πέρα μέσα στη νύχτα;

Είθε να υψωνόταν μες στο λυκόφως τους
εκείνος, ο εσπερινός αστέρας της μεγάλης ένδειας.-

Ράϊνερ Μαρία Ρίλκε, Το βιβλίο της φτώχειας και του θανάτου [1903] (μτφρ. Β. Παπαγεωργίου εκ του γαλλικού του Αρ. Αντάμωφ, έκδ. 'Ινδικτος, Αθήνα 2008, σσ. 50-51).

συνομιλία με τον Θεό

Γεωργίω τω Χοιροβοσκώ και τις ποτέ σκέψεις του

Η "συνομιλία με το Θεό" δεν υπόκειται σε όρους του τύπου: υπακοή / παρακοή. Δεν είναι εξουσιαστική σχέση. Δεν είναι εξουσιαστής ο Θεός –ή Μυστική ενέργεια έστω- κι αν υπάρχει κάτι να προσθέσουμε, είναι τούτο: δεν ξεφυλλίζει ο Θεός κανενός είδους Ποινικό Δίκαιο. Συναρθρώνει συγκρουόμενες ελευθερίες, χωρίς τη νίκη και χωρίς την ήττα. Θεός είναι η ταυτότητα της ελευθερίας που έχει η αντιλόπη όταν τρέχει για να ξεφύγει και της ελευθερίας που έχει η τίγρη όταν επίσης τρέχει για να την πιάσει και να την κατασπαράξει. Αυτό βέβαια είναι αγριότητα. 'Ομως, οποιαδήποτε λέξη μας τήκεται στο θάνατο. Τίποτα δεν υπακούει, τίποτα δεν παρακούει. Ελευθερία μοναχά προβάλλει.

Νίκος Καρούζος

Απόσπασμα από το Η μαύρη κούρσα του κυρίου Καρούζου (συλλ. υλικού-επιμέλεια Γιώργος Κακουλίδης, έκδ. Βιβλιοπωλείο των βιβλιοφίλων, Αθήνα 1999, σ. 21).

Το πραγματικό τίμημα της μοναξιάς είναι τα ακραία συναισθήματα. 'Οταν είσαι ευτυχισμένος είσαι πολύ ευτυχισμένος κι όταν είσαι δυστυχισμένος είσαι πολύ δυστυχισμένος.

("Κ" Καθημερινής, 7 Αυγ. 2005).

για το φόνο, τον συγγραφέα και τον 'Θεό'

«Τη δικαιοσύνη πρέπει να την παίρνουμε στα χέρια μας. Από εκεί κρίνεται η δύναμη και το διαμέτρημά μας. Στην ικανότητά μας να θέτουμε όρια. Το ανώτατο όριο της ζωής και του θανάτου το είχαμε παραχωρήσει στον 'Θεό', στο ακίνδυνο ομοίωμά του, τον συγγραφέα που εξοστρακίζει στο όνομα όλων μας το κακό από τη ζωή στη λογοτεχνία. Γιατί όλοι τρέμουν τον απόλυτα πρακτικό άνθρωπο, τον δήμιο, τον μοναδικό άνθρωπο με θεϊκές ιδιότητες. Ο δήμιος ξεχωρίζει παντού κι οι πάντες υποκλίνονται πάντοτε σ' αυτόν. 'Ολοι οι υπόλοιποι είναι μια ασήμαντη μάζα ψοφοδεών. Οι μεγάλοι άνδρες κρίνονται από την αποφασιστικότητά τους για διάκριση. 'Οταν είναι πραγματικά ισχυροί, τίποτε δεν μπορεί να σταθεί εμπόδιο σε αυτό», μού έλεγε ο Γολιάθ, κι εγώ τον άκουγα σαν υπνωτισμένος, πάνω από το ματωμένο πτώμα του δημάρχου, με το εργαλείο του φόνου ακόμα στο χέρι.

Ο πρωτοεμφανιζόμενος Σπύρος Γιανναράς από το διήγημα "Ο Φατσέας", στον τόμο Ο λοξίας (έκδ. 'Ινδικτος, Αθήνα 2008, σ. 68).

αφιερωμένο στο Λενάκι
που μού το δώρησε για την γιορτή μου στην αρχή του μήνα
και ρωτάει αν το διάβασα

εγκαύματα 20, 1

Στο τέλος μιάς γλυκείας γλυκόξινης φιλίας

ελεγεία................................................

Σταθμός Αγίων Θεοδώρων
Απέναντι πάντα η ίδια θέα
Αυτή του υψιτενούς ευκαλύπτου
ευκαλύπτου να επισκιάζει μέχρι και αυτά
.......................τα όνειρά μου
'Ονειρα εννοώ εσένα. Μόνον εσένα
Πρόσωπο υψηλό που αρμόζει
να κάθεται στα παγκάκια
των σταθμών και στις πλατείες.
Προσκολλημένος εκεί στον
....eucalyptus marginata* εγώ
εσύ να με μαλώνεις...
'Ολα τά 'χες προμελετημένα
Μ' άφησες άναυδο να μουρμουρίζω
τώρα στο πρωϊνό το τραίνο
οδεύοντας για την Αθήνα.

-----
* ευκάλυπτος η οφρυδωτή· δέον να σημειωθεί ότι δεν ευδοκιμεί στην Ελλάδα.-



[Γράφηκε τους πρώτους μήνες του 1995. - Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Οδός Πανός (2006). - Κατόπιν στον τόμο Τα ποιήματα του 2006 (επιμ. Γ. Ευσταθιάδης - Κ. Γ. Παπαγεωργίου, έκδ. Κοινωνία των (δε)κάτων, Αθήνα 2007). - Την φωτογραφία του σταθμού ανέσυρε από το διαδίκτυο η ουδέν. Με κλικ επάνω της μεγεθύνεται και τη βλέπεις καλύτερα. Ο σταθμός σήμερα έχει καταργηθεί. Ο προαστικός περνάει από τις παρυφές του χωριού, πλάι στην εθνική οδό].

μια υποψία

12. Υποψία; Σε όλη του τη ζωή έστηνε ένα μαρτύριο, έναν αγκαθερό δρόμο που έπρεπε να βαδίσει ξυπόλυτος, για να φτάσει στην αγιότητα (σε μία κάποια αγιότητα). Καταδικάστηκε σε θάνατο και βρέθηκε να περιμένει εκτέλεση, ουσιαστικά χωρίς λόγο, πέρασε τέσσερα χρόνια από τη ζωή του στο σπίτι των πεθαμένων, πλατσούρισε σε πολιτικές ντρόγκες αξιοθαύμαστης γκάμας. 'Ησαν ευάλωτος στην κολακεία όσο και κομπλεξικός, δημαγωγός γεμάτος στερεότυπα θεσμικού και εθιμικού τρόμου, γεμάτος με ιδεοληψίες αυτοοικτιρμού, νάρκισσος όσο και εγωπαθής, πολιτικά εκκρεμής όσο και μεσσιανικά σωτηριολόγος. Πιθανώς όλα αυτά να τα λογαριάσουμε για κρίκους στην αλυσίδα: φαντασιωνόταν αμαρτίες και μεταστροφές, όπως αυτή του Σαύλου στο δρόμο προς τη Δαμασκό. Στην καρδιά της παραφοράς του: η βία του ανθρώπου προς τον άνθρωπο – η βία μέχρι το τέλος. Δεν είχε σκοτώσει ποτέ του· μα αρκεί ο μπαλτάς του Ρασκόλνικοφ για να φανεί περίτρανα πως είχε ετούτον τον μπαλτά από καιρό κρυμμένο κάτω από την αμασχάλη του, πως ε ί χ ε αυτόν τον επικείμενο φόνο μέσα του. Και μετά τον Ρασκόλνικοφ δεν μπορούμε πια να κρυφτούμε: τον έ χ ο υ μ ε όλοι – και τον μπαλτά και τον φόνο. Οι μαρτυρίες του Στράχοφ και του Τουργκένιεφ είναι εμπαθείς: μα κι οι δυο τους αναφέρονται σε ένα κορίτσι που ο Ντοστογιέφσκι έλεγε (: ομολογούσε;) πως είχε βιάσει – δεν έχουμε τίποτε περισσότερο. Ο Σταβρόγκιν βιάζει, ο Στριβιγκαΐλοβ βιάζει, ο Σμερντιάκοφ βιάζει. Ποιός είναι ποιός;

Θανάσης Τριαρίδης, Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι. Τα γυμνά μάτια ή το πώς να ζεί κανείς με τον μπαλτά (έκδ. Σαιξπηρικόν, Θεσσαλονίκη 2008, σσ. 14-15). [Ολόκληρο κι εδωδά].

παγίδα της ύπαρξης

Είναι τρομερός ο θάνατος, οι κίνδυνοι μεγάλοι. Είμαστε παγιδευμένοι. Η γέννηση είναι παγίδα. Εντελώς αινιγματική παγίδα, γιατί όταν κανείς βγαίνει απ' το σώμα της μάνας του, προκαλεί ίσως η εικόνα αυτή εντύπωση απελευθέρωσης. Εντούτοις, όταν βγαίνει απ' το σώμα της μάνας του το παιδί, μπαίνει στην παγίδα. Στην τρομερή παγίδα της ύπαρξης.

Νίκος Καρούζος

Γ.Ι.Μ. Μπαίνει κιόλας στο παιχνίδι της ελπίδας.

Ν.Κ. Η ελπίδα είναι τάση να ξεχάσουμε την παγίδα.

Γ.Κ. Ο ποιητής δεν έχει σχέση μ' αυτή την κατάσταση της ελπίδας, γιατί η τραγωδία του είναι ότι τα 'χει τετρακόσια. Αυτή είναι η τραγωδία του ποιητή, ότι δεν πετάει στα σύννεφα, ότι έχει σώας τας φρένας του.

Ν.Κ. Αιθεροβάμονες είναι οι καθημερινοί άνθρωποι. Ο ποιητής δεν είναι.

Απόσπασμα από συνομιλία του Νίκου Καρούζου με τον Γιώργο-'Ικαρο Μπαμπασάκη και τον Γιώργο Κακουλίδη, στο περιοδικό Σχολιαστής, με τίτλο: "Η ζωή είναι ένα καθαρματικό φαινόμενο", κατόπιν στο Η μαύρη κούρσα του κυρίου Καρούζου (συλλογή υλικού-επιμέλεια Γιώργος Κακουλίδης, έκδ. Βιβλιοπωλείο των βιβλιοφίλων, Αθήνα 1999, σ. 37).

falling towers - η πράξη

(παύση)

Η πράξη.
Η πράξη μ' εκείνον, που έκανε και δημιούργησε κι η πράξη του αναπτύχθηκε, κι αυτός να 'χει ήδη φύγει, να 'χει φύγει με πάταγο. Με τον πάταγο που κάνουν τα αισθήματα όταν ξαφνικά προσγειώνονται.
Η ίδια η πράξη είναι τρομερή εξ ορισμού, εκείνες με τα σεντόνια και το πάλεμα, επιβλητικός, το εννοώ απόλυτα, επιβλητικός, αδύνατον να το συλλάβεις, πώς να συλλάβεις εκείνη τη στιγμή, εκείνη τη στιγμή που είσαι το φύλο σου, είσαι η φωλιά του που θα μπεί και θα σε τραντάξει και θα σε ταξιδέψει, η ίδια η πράξη είναι τρομερή, που πράξη δεν είναι, παρά μοιραία εξέλιξη, που μέσα της χάνεσαι και παρασύρεσαι και σπας και φεύγουν τα κομμάτια από τον εαυτό σου –σαν να αποφλοιώνεσαι, να ξεφλουδίζεις – και ολόκληρο το είναι σου είναι εκεί, τόσο πολύ εκεί, που πια δεν είναι, είναι, δεν είναι κάν εσύ, είναι κάτι πριν το εσύ και το είναι – κάτι που είναι τόσο εσύ και είναι που δεν είναι δικό σου πια, και είναι σχεδόν τρομακτικό. Κι όταν όλο αυτό τελειώνει, δεν είσαι πια ο παλιός σου εαυτός, είσαι μπολιασμένη από εκείνον, αλλά εκείνος έχει φύγει κι εσύ αναπολείς και προτιμάς όπως ήταν πριν, τότε που όλα ήταν τόσο αθώα, τόσο μελωδικά, τόσο ρυθμικά στη γλυκιά προσωρινότητά τους.

Αλέξης Σταμάτης, από τον «Καθρέφτη», το δεύτερο μονόπρακτο της Γένεσης (έκδ. Σοκόλη, Αθήνα 2009, σσ. 28-29) που παίζεται αυτόν τον καιρό στο Θέατρο Χώρα.

falling towers

Είχα εντολή να σε σκοτώσω. 'Ηταν εντολή εκείνων, των ανθρώπων που δεν σε κατάλαβαν. Χειρότεροι από τους δολοφόνους. 'Ησουν διαφορετικός, ήσουν «ασύμμετρος», παράπλευρος. 'Ησουν ελεύθερος.
Με περίμενες, το περίμενες. Το επεδίωκες, σχεδόν. Αυτό ήταν το μόνο τέλος. Με κόντραρες, με διεκδίκησες, με πολέμησες. 'Ηθελες να καταλάβω. 'Ηθελες ο άνθρωπος που θα σού χάριζε τη ζωή –για σένα πια αυτό ήταν ο θάνατος, ζωή-, ήθελες ο άνθρωπος αυτός να σε καταλάβει. Να σε αγαπήσει.
Το κατάφερες.

Αλέξης Σταμάτης, από το «Παιδί για τα θελήματα», το πρώτο μονόπρακτο της Γένεσης (έκδ. Σοκόλη, Αθήνα 2009, σ. 19) που παίζεται αυτόν τον καιρό στο Θέατρο Χώρα.


------
Στο τίτλο δυό λεξούλες - στίχος από την 'Ερημη Χώρα του 'Ελιοτ, απόσπασμα που ενσωματώνει στο έργο του ο Σταμάτης.

Είναι δυνατόν η αγάπη, που αποζητούμε, να συγχέεται με κάποια εγωκεντρική και επομένως συναισθηματική κίνηση προς κάποιον άλλο; Να βιώνεται γενικά ή αόριστα ως μια αναγκαία ή χρήσιμη επαφή με κάποιον; Είναι δυνατόν αγάπη -πόσο μάλλον η συζυγική- να μην είναι ένας συγκεκριμένος και επώδυνος τρόπος καθημερινής κι όμως ουράνιας ζωής; Κάτι, εν τέλει, τελείως άλλο από συναισθήματα και κουραφέξαλα...

Είπα σ' αγαπώ κι απομακρύνθηκα…

επιστρέφοντας απ' το θέατρο

Ποτέ δεν μπόρεσα να καταλάβω πως είναι δυνατόν να μιλάς στην ίδια σου τη μάνα στον πληθυντικό... Μάς το δείχνουν στα θέατρα.

μaλέαν δε κάμψας...

Κάποιες ιδιωτικές εντυπώσεις καθώς σκόρπισα στους δρόμους της Αθήνας - rider on a tiger. Είπα ν' ανεβώ την Κηφισσίας μέχρι το Στάδιο σχεδόν. 'Υστερα πέρασα στην απέναντι όχθη και βγήκα στo "Σωτηρία". Μετά κατέβηκα από το ρέμα της Καλλιρρόης και την Συγγρού ώς το Φάληρο και τον Περαία (κέντρο) πέρα. Ανέβηκα τέλος την Γρηγορίου Λαμπράκη πίσω και την Πειραιώς, μεθυσμένος σχεδόν από την όψη του 'Ακρου της Πόλης. Σκέφτηκα, μα βέβαια, τούτη η οδός εις μνήμην φέρει τα Μακρά Τείχη. Μπροστά σου ευθύς προβάλλει ο ύψιστος ναός. Και πώς τον συλλαμβάνει η ματιά! Το κάδρο κεντράρει. 'Αγγελος πρωτοστάτης στα δεξιά του οράματος σέβει ο Λυκαβηττός. Φαντασία που δεν διαρκεί για πολύ. Λίγο πριν την ΑΣΚΤ η οδός λοξεύει, δεν κονταροχτυπά πλέον τον ιερό βράχο. Κάθε πολίτη την εποχή εκείνη σαν ύψωνε την κεφαλή, τον τύφλωναν οι κατοπτρισμοί του ηλίου πάνω στην χρυσή πανοπλία της σοφίας αθήνης και Παρθένου. Τέτοιος αυστηρός δίκην κεραυνού τιμωρός ο θεός της κρατικής τότε θρησκείας. Σμπαράλιασμα... κι η μηχανή, σαράβαλη, προσκομίσθη στο συνεργείο, τέρμα Μεσογείων, για την λίπανση και τα λοιπά. 'Ανευ λόγου.

senso unico

per te....

Μόνο τα βιβλία ακυρώνουν τον θάνατο, τα σώματα φθείρονται.

Γιώργος Βέλτσος, outré tombe [πέραν του τάφου] (έκδ. Πατάκης, Αθήνα 2008, σ. 40. - Aρχικά στο: "Ο Πάνθηρας", ΤΑ ΝΕΑ 1-4-2000).

*

Πρβλ. του ιδίου, Πομπές (έκδ. 'Ινδικτος, Αθήνα 2008, σ. 13):

Τη θεωρεί νεκρή. Τον χρόνο που απαιτεί η κήρυξή της σε αφάνεια, αντιπαρέρχεται και αρχίζει ανάποδα το πένθος της ζωής: γράφει. Καιρό δεν έχει, έως ότου και αυτός αφανιστεί σταδιακά από τον εαυτό του. Διαπίστωσε ότι ήδη την πενθεί, πολύ προτού τη χάσει.
Μετήλθε το στρατήγημα του μελαγχολικού: ο μόνος τρόπος να την έχει, ήταν να τη θρηνεί σα να μην έχει τίποτα. Τί κέρδισε με τη γραφή;

-----
s.u. ~ μονόδρομος

το πρόσωπο του Θανάτου

'Ενα τοπίο τρόμου, όπως είναι το υπερφυσικό στα μάτια των αρχαίων Ελλήνων, άρχισε να διαγράφεται καθαρά και να ζωντανεύει.

Με αυτόν ακριβώς τον έξαλλο φόβο που γεννά ο κόσμος των νεκρών, την Γοργώ, ήρθε αντιμέτωπος ο Περσέας πριν καταφέρει να τής κόψει το κεφάλι. Το βασικό στην ιστορία αυτή είναι ο τρόπος με τον οποίο ο αρχαίος 'Ελληνας αντιλαμβάνεται το βλέμμα αυτό. Πρόκειται στην πραγματικότητα για τη θεωρία του έρωτα, όπως την ερμηνεύει ο Πλάτων.

Ο έρως είναι η απορροή αυτή που ξεκινά από τον ερώντα και αντανακλά στο βλέμμα του ερωμένου, έτσι ώστε αυτό που βλέπουμε στο βλέμμα του άλλου να είναι ο ίδιος ο εαυτός μας. Για τον Πλάτωνα όμως, ο άλλος που με αγαπά βλέπει σε εμένα το Καλόν, με κεφαλαίο, αυτό δηλαδή που είναι πέρα από εμένα και με ξεπερνά.

Το ίδιο ισχύει και για την Γοργώ: όταν την κοιτώ, αυτό που βλέπω είναι ο εαυτός μου ή, καλύτερα, εκείνος που μέσα μου είναι ήδη το 'Αλλο (το έτερον), εκείνο που, μέσα μου, είναι στην πραγματικότητα πέρα από εμένα, όχι όμως προς τα επάνω, αλλά προς τα κάτω. Αυτό που καταλαβαίνω είναι ότι σε κάθε ανθρώπινο ον ενυπάρχει ήδη η απειλή ενός αθεράπευτου χάους. Αυτό είναι που δεν μπορείς εύκολα να αντικρίσεις στο βλέμμα της Γοργούς: το πρόσωπο του Θανάτου!

Jean-Pierre Vernant, Ανάμεσα στον μύθο και την πολιτική (μτφρ. Μ. Γιόση, έκδ. Σμίλη, Αθήνα 2003, σσ. 66-67).