Κυριακή, 15 Σεπτεμβρίου 2019

μορφή και κοινωνική εμπειρία


Θα ήταν ωστόσο ανόητο να συγκεντρώνομε όλη μας τη προσοχή στο περιεχόμενο και να τοποθετούμε τη μορφή σε θέση δευτερότερης σημασίας. Η τέχνη είναι μορφοποίηση, και μόνο η μορφή κάνει ένα προϊόν έργο τέχνης. Η μορφή δεν είναι κάτι τυχαίο, αυθαίρετο ή επουσιώδες (όπως και η μορφή του κρυστάλλου). Οι νόμοι και οι συμβατικότητες της μορφής είναι η προσωποποίηση της κυριαρχίας του ανθρώπου πάνω στην ύλη· στις μορφές, διατηρείται η μεταβιβασμένη πείρα και φυλάγονται όλες οι επιτεύξεις· είναι η τάξη η αναγκαία για την τέχνη και τη ζωή.

Για να κατανοήσομε τα φυσικά ή κοινωνικά φαινόμενα πρέπει να βρούμε το πώς γεννήθηκαν. Η μορφή ενός κοινωνικού αντικειμένου -ενός προϊόντος εργασίας- συνδέεται άμεσα με τη λειτουργία του. Ο πρωτόγονος άνθρωπος διαμόρφωνε την πέτρα, το κομμάτι το ξύλο ή το κόκκαλο για να το κάνει να εξυπηρετεί τους σκοπούς του: με άλλα λόγια, η μορφή είναι έκφραση κοινωνικού σκοπού.

Αμέτρητα πειράματα και προσπάθειες αμέτρητες μίμησης παρήγαγαν ενδεχομένως μερικές μόνιμες μορφές που συσσωμάτωσαν το ολικό ποσό περασμένης πείρας σ' ένα ειδικό πεδίο. Χιλιάδες χρόνια πριν να εξελιχθεί ένα στάνταρ σχήμα για το αγγείο, φτιάχναν αγγεία για έναν ad hoc σκοπό, για τη λειτουργία, όχι για τη μορφή. Τελικά συγκράτησαν μια ιδιαίτερα χρήσιμη και πρακτική μορφή, σαν μοντέλλο για πιο ορθολογιστική παραγωγή. Η μορφή είναι παγιωμένη κοινωνική εμπειρία.

Η μορφή καθορίζεται και αυτή, ως ένα βαθμό, από την ύλη. Αυτό δε σημαίνει, όπως θέλουν να μάς κάνουν να πιστέψουμε μερικοί μυστικιστές, πως μια ορισμένη μορφή «λανθάνει» μέσα σε μια ιδιαίτερη ύλη, ούτε ότι κάθε ύλη τείνει στην τελειοποίησή της ή στην «απο-υλοποίησή» της, ούτε πως η επιθυμία του ανθρώπου να μορφοποιεί την ύλη είναι καμιά μεταφυσική «θέληση προς μορφή». Ωστόσο κάθε ύλη έχει τις ειδικές της ιδιότητες που τής επιτρέπουν να μορφοποιηθεί κατά ειδικούς, αν και, ενδεχομένως, ποικίλους τρόπους.

Έρνστ Φίσερ, Η αναγκαιότητα της τέχνης (μτφρ. Φ. Χατζηδάκη, έκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1966, σσ. 182-183).

Πέμπτη, 12 Σεπτεμβρίου 2019

μόνο τα πράγματα έχουν αξία


Σ' έναν κόσμο αλλοτριωμένο όπου μόνο τα πράγματα έχουν αξία, ο άνθρωπος έχει γίνει αντικείμενο μέσα σε αντικείμενα: πραγματικά, είναι, κατά τα φαινόμενα το πιο ανίσχυρο, το πιο αξιοκαταφρόνητο απ' όλα τα αντικείμενα.

Ήδη με τον ιμπρεσσιονισμό η ανθρώπινη ύπαρξη είχε αναλυθεί σε φώς και χρώμα και τη μεταχειρίζονταν ακριβώς όπως κάθε φυσικό φαινόμενο, καθόλου διαφορετικό από οποιοδήποτε άλλο. «Ο άνθρωπος δεν θα πρέπει να είναι παρών» έλεγε ο Σεζάν. Ο άνθρωπος όλο και περισσότερο σμικραίνει, γίνεται ένα μπάλωμα χρώματος ανάμεσα σε άλλα μπαλώματα χρώματος ή δεν είναι πια καθόλου παρών στα ερημικά τοπία και τους ερημωμένους δρόμους των πόλεων.

Ή, αλλοιώς, έχει διαστραφεί, όχι εκστατικά όπως στη Γοτθική τέχνη (από την οποία εν μέρει προέρχεται ο εξπρεσσιονισμός), αλλά ως μηχανισμός που μπορεί να λυθεί, μια κούκλα κατάλληλη για τεχνικές κατασκευές, ένα παράλογο και δαιμονικό πράγμα. Ο άνθρωπος, έχοντας αλλοτριωθεί από τον εαυτό του, αποκτά συνείδηση του εαυτού του ως φετίχ, ως προσωπείο, ως μορμολύκειο.

[...]

Αναφέρουν πως ο Ρεμπώ είπε: «Η ανωτερότητά μου είναι πως δεν έχω καρδιά». Και πάλι ο Ρεμπώ λέει για το υποκείμενο της ποίησης: ««Εγώ» είναι άλλος. Αν ο λευκοσίδηρος ξυπνήσει σαν τρουμπέτα δεν είναι δικό του κατόρθωμα. Είμαι παρών στην άνθιση της ίδιας μου της σκέψης, την παρακολουθώ, την αφουγκράζομαι. Τραβώ μια δοξαριά και η συμφωνία αμέσως αναταράζεται στα βάθη. Είναι λάθος να λέει κανείς «εγώ σκέφτομαι». Θά 'πρεπε να λέει «Εγώ γίνομαι σκεφθείς»».

Έρνστ Φίσερ, Η αναγκαιότητα της τέχνης (μτφρ. Φ. Χατζηδάκη, έκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1966, σσ. 108, 109).

Δευτέρα, 9 Σεπτεμβρίου 2019

η κοινωνική λειτουργία της τέχνης


Στην ταξική κοινωνία, οι τάξεις προσπαθούν να επιστρατεύσουν την τέχνη -αυτή τη δυνατή φωνή της ομάδας- για την εξυπηρέτηση των ειδικών τους σκοπών.

Τις λεκτικές εκρήξεις της Πυθίας όταν βρισκόταν σε έκσταση τις «συνέτασσαν» πολύ επιδέξια, πολύ συνειδητά οι αριστοκρατικοί ιερείς.

Από το χορό της ομάδας εξελίχθηκε ο κορυφαίος του χορού· ο ιερός ύμνος έγινε ύμνος επαινετικός των κυρίαρχων.

Το τοτέμ της φυλής υποδιαιρέθηκε στους θεούς της αριστοκρατίας.

Τελικά ο κορυφαίος του χορού, με το χάρισμά του του αυτοσχεδιασμού και της εφεύρεσης, εξελίχθηκε σε ραψωδό, που τραγουδούσε, χωρίς χορό, στην αυλή του βασιλιά, και, αργότερα, στην αγορά.

Από τη μια μεριά βρίσκουμε την απολλώνια υμνολογία της εξουσίας και του Status quo των βασιλιάδων, των αρχόντων και των αριστοκρατικών οικογενειών και του κοινωνικού καθεστώτος που είχαν εγκαθιδρύσει αυτοί και που εύρισκε την αντανάκλασή του στην ιδεολογία τους ως υποτιθέμενη παγκόσμια τάξη πραγμάτων.

Από την άλλη μεριά υπήρχε η διονυσιακή εξέγερση από τα κάτω, η φωνή της αρχαίας, τσακισμένης ομάδας, που κατέφευγε σε μυστικές ενώσεις και μυστικές λατρείες, διαμαρτυρόμενη εναντίον της παραβίασης και του κατακερματισμού της κοινωνίας, ενάντια στην «ύβριν» της ατομικής ιδιοκτησίας και της αχρειότητας της ταξικής κυριαρχίας, προφητεύοντας την επιστροφή του παλιού καθεστώτος και των παλιών θεών, προφητεύοντας έναν επερχόμενο χρυσόν αιώνα, κοινοκτημοσύνης και δικαιοσύνης.

Συχνά σ' έναν καλλιτέχνη βρίσκονταν συνδυασμένα αντιφατικά στοιχεία, ιδιαίτερα στις περίοδες εκείνες που η παλιά ομαδικότητα δεν ήταν και τόσο απώτερη και εξακολουθούσε ακόμη να υπάρχει μέσα στη συνείδηση του λαού. Ακόμη και ο απολλώνιος καλλιτέχνης, ο κήρυκας της νέας κυρίαρχης τάξης, δεν ήταν εντελώς απαλλαγμένος απ' αυτό το διονυσιακό στοιχείο διαμαρτυρίας ή νοσταλγίας για την παλιά κοινωνία της ομάδας.

Έρνστ Φίσερ, Η αναγκαιότητα της τέχνης (μτφρ. Φ. Χατζηδάκη, έκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1966, σσ. 48- 49).

Παρασκευή, 6 Σεπτεμβρίου 2019

άμεσα αποφασιστικό όργανο ήταν το χέρι


Το προ-ανθρώπινο ον που εξελίχθηκε σε άνθρωπο μπόρεσε να εξελιχτεί έτσι γιατί είχε ένα ειδικό όργανο, το χέρι [σημ. Τη σημασία του χεριού την είχαν αντιληφθεί ήδη οι Αρχαίοι], με το οποίο μπορούσε να πιάνει και να κρατάει αντικείμενα. Το χέρι είναι το ουσιώδες όργανο του πολιτισμού, ο εγκαινιαστής του εξανθρωπισμού. Αυτό δεν σημαίνει πως το χέρι μόνο έκαμε τον άνθρωπο· η φύση, και ιδιαίτερα η οργανική φύση, δεν επιτρέπει τόσο απλές και μονόπλευρες ακολουθίες αίτιου και αιτιατού.

Ένα σύστημα περίπλοκων σχέσεων -μια νέα ποιότητα- προέρχεται πάντα από μια σειρά διαφόρων αμοιβαίων επενεργειών. Το πέρασμα ορισμένων βιολογικών οργανισμών στη φάση του δέντρου, ευνοώντας, όπως συνέβη, την ανάπτυξη της όρασης σε βάρος της όσφρησης, το στένεμα του ρύγχους που διευκόλυνε την αλλαγή της θέσης των ματιών, η ώθηση του πλάσματος, που τώρα ήταν εφοδιασμένο με πιο οξεία και πιο ακριβή όραση, να βλέπει προς όλες τις κατευθύνσεις, και η όρθια στάση του σώματος που επέφερε· η απελευθέρωση των μπροστινών μελών και η διεύρυνση του εγκεφάλου που οφείλονται στην όρθια στάση του σώματος· αλλαγές στην τροφή και διάφορα άλλα περιστατικά ενήργησαν από κοινού ώστε να δημιουργηθούν οι απαραίτητοι όροι για να γίνει ο άνθρωπος άνθρωπος. Αλλά το άμεσα αποφασιστικό όργανο ήταν το χέρι.

Ήδη ο Θωμάς ο Ακινάτος είχε αντιληφθεί τη μοναδική σημασία του χεριού, αυτού του organum organorum και το εξέφρασε αυτό στον ορισμό του του ανθρώπου: «Habet homo rationem et manun»! Και είναι αλήθεια πως το χέρι αποδέσμευσε το μυαλό του ανθρώπου και παρήγαγε την ανθρώπινη συνείδηση.

Έρνστ Φίσερ, Η αναγκαιότητα της τέχνης (μτφρ. Φ. Χατζηδάκη, έκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1966, σ. 18).

Τρίτη, 3 Σεπτεμβρίου 2019

για την καταγωγή της τέχνης


Η τέχνη ήταν ένα μαγικό εργαλείο και εξυπηρετούσε τον άνθρωπο στο δάμασμα της φύσης και στην ανάπτυξη κοινωνικών σχέσεων. Θα ήταν ωστόσο, λάθος να εξηγεί κανείς την καταγωγή της τέχνης μόνο με αυτό το στοιχείο. Κάθε νεοδιαμορφωμένη ποιότητα είναι αποτέλεσμα μιας σειράς νέων σχέσεων, που μπορεί κάποτε να είναι εξαιρετικά περίπλοκες.

Η έλξη που εξασκούσαν πράγματα λαμπερά, ακτινοβόλα, σπινθηροβόλα (όχι μόνο στα ανθρώπινα όντα, μα και στα ζώα) και η ακαταμάχητη έλξη του φωτός μπορεί να έπαιξαν το ρόλο τους στη γένεση της τέχνης.

Τα δελεάσματα του φύλου -ζωηρά χρώματα, δυνατές μυρουδιές, λαμπρές γούνες και φτερά στο ζωικό κόσμο, κοσμήματα και ωραία ρούχα, δελεαστικά λόγια και χειρονομίες μεταξύ των ανθρώπων- μπορεί να υπήρξαν κεντρίσματα. Οι ρυθμοί της οργανικής και ανόργανης φύσης -οι χτύποι της καρδιάς, η αναπνοή, οι σεξουαλικές σχέσεις- η ρυθμική επανάληψη διεργασιών ή στοιχείων μορφής και η ευχαρίστηση που προέρχεται από αυτές, και, τελευταίο, αλλ’ όχι καταφρονητέο, οι ρυθμοί της δουλειάς- μπορεί να έπαιξαν σοβαρό ρόλο.

Η ρυθμική κίνηση βοηθά την εργασία, συντονίζει την προσπάθεια, και συνδέει το άτομο με μια κοινωνική ομάδα. Κάθε διατάραξη του ρυθμού είναι δυσάρεστη γιατί επεμβαίνει στην πορεία της ζωής και της δουλειάς. Κι έτσι βρίσκουμε το ρυθμό αφομοιωμένο στην τέχνη ως επανάληψη μιας σταθεράς, ως αναλογία και συμμετρία.

Και, τέλος, ουσιαστικό στοιχείο της τέχνης είναι το τρομακτικό, εκείνο που εμπνέει δέος και κείνο που υποτίθεται πως σε κάνει να εξουσιάσεις τον εχθρό σου.

Είναι φανερό πως η αποφασιστική λειτουργία της τέχνης ήταν να ασκεί εξουσία -να εξουσιάσει τη φύση, τον έχθρο, το άλλο φύλο, να εξουσιάσει κάθε πραγματικότητα, να δώσει δύναμη για την ενίσχυση της ανθρώπινης ομάδας. Η τέχνη, στην αυγή της ανθρωπότητας, λίγη σχέση είχε με την «ομορφιά» και καμιά απολύτως με οποιαδήποτε αισθητική επιθυμία: ήταν ένα μαγικό εργαλείο ή όπλο της ανθρώπινης ομάδας στον αγώνα της για την επιβίωση.

Έρνστ Φίσερ, Η αναγκαιότητα της τέχνης (μτφρ. Φ. Χατζηδάκη, έκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1966, σσ. 41-42).

Παρασκευή, 30 Αυγούστου 2019

φθορά τις


Ω μεγάλε Ζακύνθιε,
των ωδών σου τα μέτρα,
υψηλά, σοβαρά,
τους αγώνες εκάλυπτον
εκτεταμένους.

[...]

Τις δάφνες του Σαγγάριου
η Ελευθερία φορέσασα,
γοργά από μίαν χείρα
σ' άλλην περνά και σύρεται,
δούλη στρατώνος.

Καθώς, όταν την εύκολον
λείαν αποκομίσει,
φεύγει, διστάζει, κι έπειτα
σε μια γραμμήν ελίσσεται
πλήθος μυρμήγκων,

μεγάλα προπορεύονται
έντομα, μέγα φέροντα
βάρος, ακολουθούσι,
με φορτίο ελαφρότερο,
μικρότερα άλλα,

και δε βλέπουν στο πλάγι τους
το παιδάκι που στέκει
να γελά τον αγώνα των,
και δε βλέπουν ότι ύψωσε
τώρα το πέλμα*-

ούτω την χώραν νέμεται
η στρατιά της ήττης,
του λαού την απόφασιν,
άτεγκτον, φοβεράν,
περιφρονούσα.

Αλλά τί λέγω; Θρήνησε,
θρήνησε την πατρίδα,
νεκράν όπου σκυλεύουν
αλλοφρονούντα τέκνα της,
ώ Ανδρέα Κάλβε.

Μικράν, μικράν, κατάπτυστον
ψυχήν έχουν αι μάζαι,
ιδιοτελή καρδίαν,
και παρειάν αναίσθητον
εις τους κολάφους.

*

* Πρβλ. το μικρό ποίημα «Φθορά», σ. 94:

Στην άμμο τα έργα στήνονται μεγάλα των ανθρώπων,
και σαν παιδάκι τα γκρεμίζει ο Χρόνος με το πόδι.

Κώστας Καρυωτάκης,
από την συλλογή Ελεγεία και σάτιρες [1927]


Σχόλιον Πάνου Καραβία: «Φαίνεται σαν στιχουργημένη μεταγραφή του αποσπάσματος 52 του Ηρακλείτου: Αιών παις εστι παίζων, πεσσεύων· παιδός η βασιληίη· [=Η διάρκεια της ανθρώπινης ζωής είναι παιδί που παίζει μια παρτίδα με πεσσούς (πούλια)· του παιδιού είναι η νίκη]» (Πάθος γραφής και Τα τοπία, 1979, σ. 49).


Κ. Γ. Καρυωτάκης, Ποιήματα και πεζά (επιμ. Γ.Π. Σαββίδης, έκδ. Εστία, Αθήνα 1995, σσ. 99-101 & 94). Αρχικά το ποίημα «Εις Ανδρέαν Κάλβο», απ' όπου αντλώ την πρώτη και τις τελευταίες επτά στροφές. Έπεται και ως σημείωση αντιπαραβολής η πάνυ ηρακλείτεια «Φθορά». Ο ίδιος.