ο πραγματικός στόχος είναι εσωτερικός

Καρφί στον τοίχο
ο καημός,
για να κρεμάσεις την ψυχή
να τρέξει δάκρυ. *

Ο πραγματικός στόχος του ερευνητή συχνότατα δεν είναι φανερός στους άλλους. 'Οχι από επιστημονική κρυψίνοια, που δεν πρέπει βέβαια να υπάρχει, αλλά γιατί [...] ο πραγματικός στόχος είναι εσωτερικός. Οι 'Ελληνες άλλοτε γνώριζαν να λένε σωστά αυτό που έπρεπε, γι' αυτό και ονόμασαν στοχαστή τον άνθρωπο που κυνηγούσε μυστικά τον στόχο του μέχρι και το επίπεδο του διαλογισμού. Ο άνθρωπος που στοχάζεται στοχεύει. Είναι φανερό, λοιπόν, πως ο πραγματικός στόχος είναι κρυμμένος στο υποσυνείδητο και διακριβώνεται συνεχώς με την ατομική αδιάλειπτη ενδοσκόπηση. Γι' αυτό και συχνά ο κόσμος αποθαυμάζει την πραγμάτωσή του και μόνο, σε κάθε ερευνητή, όπως και στον αρχαιολόγο. Και θεωρεί το αποτέλεσμα ξαφνικό, και γι’ αυτό τυχαίο, ενώ βέβαια δεν είναι.

Γιάννης Σακελλαράκης, Ανασκάπτοντας το παρελθόν (έκδ. 'Ικαρος, Αθήνα 2006, σ. 47).



-----
* Στο motto το υπ' αριθμ. 5β στιχάκι εκ της άρτι δημοσιευθείσης συλλογής της Χρύσας Αλεξοπούλου, Τόπος 'Ενδον (έκδ. Ηριδανός, Αθήνα 2012, σ.16).

ποίηση και ανασκαφή

μη μαν ασπουδεί γε και ακλειώς απολοίμην,
αλλά μέγα ρέξας τι και εσσομένοισι πυθέσθαι *

Ποίηση και ανασκαφή μοιάζει να αποτελούν μια αντινομία, που νομίζω πως δεν είναι πραγματική για δύο κύριους λόγους: γιατί ο ανασκαφέας ασχολείται με το χώμα, τη γη, και –το σημαντικότερο- γιατί ανασκάπτοντας σκαλίζει πεισματικά τον χρόνο και παράλληλα καταφέρνει να τον αναποδογυρίζει.

[…]

Ο αρχαιολόγος που βυθίζεται στον χρόνο γίνεται αυτόματα ένα εργαλείο του, μια γέφυρα από το παρόν στο παρέλθον, βιώνοντας αυτόματα τη διαχρονικότητα. 'Ενας ποιητής, ο Τ.Σ. 'Ελιοτ, υποστήριξε στα Τέσσερα κουαρτέτα του πως «time present and time past are both present in time future» - πως το παρόν κα το παρεθόν είναι και τα δύο παρόντα στο μέλλον. Αν είναι αλήθεια, τότε ο ανασκαφέας του χρόνου έβαλε πλώρη και για το μέλλον. Είναι φανερό λοιπόν πως ο χρόνος του ανασκαφέα είναι χρόνος ποιητικός.

Γιάννης Σακελλαράκης, Η ποιητική της ανασκαφής (έκδ. 'Ικαρος, Αθήνα 2003, σ. 65, 68-69).




-----
* Στο motto δυό στίχοι εκ του ομηρικού Χ 304-305. Είναι τα λόγια του 'Εκτορα καθώς αντιμετωπίζει τον Αχιλλέα στην τελική αναμέτρηση. Σε ελεύθερη απόδοση:

Να μην πεθάνω στα μουγγά και δίχως καμιά δόξα
μα κάνοντας κάτι τρανό, θάμα για όσους θά 'ρθουν.

ανθρωποθυσίες;

Ποτέ δεν θα μάθουμε όλες τις λεπτομέρειες για όσα έγιναν πριν από πάμπολλα χρόνια σ' εκείνη τη βραχώδη λοφοπλαγιά, αλλά μπορούμε βάσιμα να είμαστε βέβαιοι για μερικά από τα κυριότερα γεγονότα. Πριν από τριάντα επτά αιώνες, σε μια εποχή που άγριοι σεισμοί σάρωναν την Κρήτη, ένας Μινωίτης ιερέας προσπάθησε να εξορκίσει τη μεγάλη καταστροφή με μια σπάνια, απελπισμένη πράξη: στη θεότητα του ναού της λοφοπλαγιάς πρόσφερε την πιο μεγάλη θυσία: μια ανθρώπινη ζωή.

Αλλά το θύμα πέθανε μάταια. Ακόμα δεν είχαν σταματήσει οι τελευταίοι σπασμοί του, όταν μια τεράστια και κλιμακούμενη δόνηση γκρέμισε τη στέγη του ναού και τους παχείς πέτρινους τοίχους, σκοτώνοντας τον ιερέα ακριβώς δίπλα στο νεκρό θύμα του. Την ίδια στιγμή η στέγη σκότωσε και δύο άλλα πρόσωπα, που προφανώς ήταν λειτουργοί του ναού: μια νεαρή γυναίκα και ένα άλλο πρόσωπο –δεν γνωρίζουμε αν ήταν άντρας ή γυναίκα-, που φαίνεται πως κρατούσε ένα αγγείο από εκείνα στα οποία συνέλεγαν το αίμα των θυσιασμένων ζώων. Συμπληρώνοντας την καταστροφή, φλόγες κάλυψαν τα ερείπια του ναού, σε μια πυρκαγιά η οποία άναψε από τους λύχνους λαδιού που φώτιζαν τους εσωτερικούς χώρους.

'Ολα αυτά, για ένα αρχαίο δράμα που ανακαλύφθηκε στις μέρες μας, μοιάζουν τώρα καθαρά. Προτού όμως μπορέσουμε να προφέρουμε τη λέξη «ανθρωποθυσία», χρειάσθηκε να περάσουν κάποιες αγωνιώδεις στιγμές, ερευνώντας τα στοιχεία που είχαμε στα χέρια μας.

Γιάννης Σακελλαράκης, Η ποιητική της ανασκαφής (έκδ. 'Ικαρος, Αθήνα 2003, σσ. 97-98).

Δίας ο κρηταγενής τε και ιδαίον άντρον

'Oλα τα πράγματα αλέθονται.
Βλέπετε πως όλα είναι ένα;
Βλέπετε τα βουνά σαν περισπωμένες
και τη Μακεδονία σαν το καπέλο
της Ελλάδος; *

Στα ύστερα νεολιθικά και στα υπονεολιθικά χρόνια της Κρήτης, στην τέταρτη χιλιετία π.Χ., μπήκαν για πρώτη φορά άνθρωποι στο Ιδαίο 'Αντρο, πιθανότατα βοσκοί, όπως έδειξε η νέα ανασκαφή. Σε ολόκληρη την τρίτη χιλιετία, την πρώιμη εποχή του χαλκού, τα λείψανα της ανθρώπινης παρουσίας στη σπηλιά είναι συνεχή, όπως και στη δεύτερη χιλιετία, τη μέση και την ύστερη εποχή του χαλκού. Στην τελευταία περίοδο, γύρω στο 1600 π.Χ., είναι σαφή τα πρώτα ίχνη της λατρείας, που δεν μπορεί παρά να αποδίδεται στον ετήσια αναγεννώμενο Μινωίτη θεό της βλάστησης. Η λατρεία συνεχίζεται και μετά το 1400 π.Χ., όταν την Κρήτη καταλαμβάνουν οι Μυκηναίοι 'Ελληνες. Αποδέκτης της λατρείας είναι τώρα ο Δίας, ο Κρηταγενής όμως Δίας, που γεννιέται και πεθαίνει κάθε χρόνο, όπως και ο Μινωίτης προκάτοχός του.

[...]

Δεν μπορεί ένας 'Ελληνας να εκλογικεύσει το παράλογο της Κρήτης. Και αν μάλιστα τρέχει στις φλέβες του αίμα από τη δεύτερη χιλιετία π.Χ., όταν οι Μυκηναίοι 'Ελληνες συνάντησαν τους Μινωίτες κι έσμιξαν αξεδιάλυτα. Παλεύει συνέχεια από την πρώτη χιλιετία π.Χ. στον συμφυρμό της μορφής του Δία. Οι 'Ελληνες τον πιστεύουν ολύμπιο και αθάνατο. Και οι Κρήτες τον πεθαίνουν ετήσια για να ξαναγεννηθεί. Και βέβαια είναι ψεύτες για τους ορθολογικότερους, όπως ο Απόστολος Παύλος. 'Ομως οι 'Ελληνες, ακόμη και στη Σπάρτη, δανείζονται τη μορφή του Υάκινθου, μιάς άλλης όμοιας ετήσια αναγεννώμενης μινωικής μορφής, που τη λατρεύουν μυστικά, και βέβαια συρρέουν στο Ιδαίο 'Αντρο.

Γιάννης Σακελλαράκης, Η ποιητική της ανασκαφής (έκδ. 'Ικαρος, Αθήνα 2003, σσ. 89, 94).



-----
* Στο motto λογάκια του κυρ-Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, από την συνέντευξή του Προσεύχομαι στα πράγματα, για να με δώκουν ζωή, στον Στ. Τσαγκαρουσιάνο τον Μάιο του 1985, δημοσιευμένη κατόπιν στον τόμο: Αντίο παλιέ κόσμε. Συνομιλίες με αξιοσημείωτους ανθρώπους (4η έκδ. 01 Κείμενα, Αθήνα 2007, σ. 51).

πράμα λέμε το αιδοίον

Ν.Γ.Π.: [...] πράμα λέμε το αιδοίον. 'Αμα τό 'χεις, είναι σαν να μιλάς για έναν αγρό και τις περιπέτειες της καλλιέργειάς του. 'Οταν δεν τό 'χεις, η λαχτάρα σού δίνει μιαν άλλη αντίληψη, πιο μόνιμη. Γι' αυτό ήταν παρθένος η Παναγία, για να δεχτεί τα λόγια και να μη γίνει μια νοικοκυρά της σειράς. Πώς θα μπορούσε η Αριάδνη να βοηθήσει τον Θησέα, αν δεν ήταν παρθένος; Πώς αλλιώς θα μπορούσε να τον βοηθήσει, βρίσκοντας τη διέξοδο μέσα απ' τον λαβύρινθο των διαδρόμων;

Σ.Τ.: Αν σας άκουγε η Μποβουάρ τώρα...
Ν.Γ.Π.: Κι όμως, η παρθενία είναι κάτι βασικό, γιατί αξιοποιεί το πράμα της γυναικός, αξιοποιεί το σώμα μέσα απ' τη λαχτάρα για το σώμα.

Σ.Τ.: Γράφετε κάπου ότι μέσα απ' το σώμα αξίζει να υμνούμε τον Θεό. Η παρθένα θα τον υμνεί μέσα απ' τη νοσταλγία του σώματός της;
Ν.Γ.Π.: Πάρε παράδειγμα τη Θεοτόκο: υμνεί τον Θεό μέσα απ' τη θνητότητα του σώματός της που παραδέχεται από τα πριν. Καταλάβατε;

Σ.Τ.: Ομολογώ πως όχι. Το σώμα το αντιλαμβάνομαι όχι μέσα από το θνητό του μέλλον, αλλά μέσα από το αισθησιακό παρόν του - με καλεί σε άλλες χαρές.
Ν.Γ.Π.: Μα, βέβαια, καλό μου παιδάκι, δίκιο έχεις. Κάθε άνθρωπος είναι φυσικό να θέλγεται από αυτές. Αλλά ο πνευματικός αγώνας είναι να καταλαβαίνουμε αυτά τα θέλγητρα μέσα από τη βεβαιότητα του τάφου που τα περιμένει. «Ο θάνατος εννοούμενος παρ' ανθρώποις αθανασία εστί». 'Ετσι παίρνει νόημα η ζωή, γιατί «εν σώμα εσμέν».

κυρ-Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, Προσεύχομαι στα πράγματα, για να με δώκουν ζωή, συνέντευξη στον Στ. Τσαγκαρουσιάνο τον Μάιο του 1985, δημοσιευμένη κατόπιν στον τόμο: Αντίο παλιέ κόσμε. Συνομιλίες με αξιοσημείωτους ανθρώπους (4η έκδ. 01 Κείμενα, Αθήνα 2007, σ. 56).

γνώσις αληθής

Ν.Γ.Π.: «Γνώσις αληθής υπάρχει η των θλιβερών υπομονή και το μη αιτιάζεσθαι τους άλλους ανθρώπους διά τας ιδίας ημών συμφοράς».

Σ.Τ.: 'Ομως ο λόγος του Τζόυς, με τον οποίο σας αποδίδουν συγγένεια, είναι κατεξοχήν ανυπόμονος.
Ν.Γ.Π.: Γιατί δεν λένε ότι συγγενεύω με τον αυτοκράτορα Ιωάννη Κατακουζηνό, που αποσύρθηκε στο Βατοπέδι (του Αγίου 'Ορους) και έγραψε εκεί την αυτοβιογραφία του, πιο παραληρηματικά από τον Τζόυς; 'Αλλωστε, ο Τζόυς δεν έσκυψε στη γη σαν εμένα ή τον Μέτερλινγκ, ο οποίος με το βιβλίο του Ο θησαυρός των ταπεινών κατέβηκε την ανθρώπινη κλίμακα.

Σ.Τ.: Στη Νοημοσύνη των φυτών ο Μέτερλινγκ αποδίδει τόση σημασία στα φυτά όση κι εσείς, που φωτογραφηθήκατε, μεταμφιέζοντας τα κάτω άκρα σας σε φιδόχορτο.
Ν.Γ.Π.: Βέβαια. Αυτό λέγεται L' intelligence des fleurs, αλλά διαφέρουμε με τον Μέτερλινγκ. Εγώ φωτογραφήθηκα έτσι για να δείξω τον εκπτωτικό χαρακτήρα του ανθρώπου. Για να δείξω ακόμα ότι ο τάφος είναι παράδεισος. Αυτό μόνο το συλλαμβάνουμε με την έννοια της αντιύλης, που η σημερινή τεχνολογία μας βοηθάει να καταλάβουμε. 'Οταν έχουμε ένα στερεό σώμα, η συνεκτικότητα της ύλης έχει έναν ορισμένο βαθμό. 'Οταν φθείρεται η ύλη, σημαίνει ότι μειώνεται η συνεκτικότητά της. Από τον μεγαλιθικό πολιτισμό, μέσω της ξερολιθιάς, φτάνουμε στην εποχή των τούβλων του Μεγάλου Θεοδοσίου. Δηλαδή στον πηλό. Μπαίνουμε στην έννοια του χώματος.

Σ.Τ.: Σήμερα, όμως, έχουμε μπει στην έννοια του μπετόν και του γυαλιού.
Ν.Γ.Π.: 'Οχι.

Σ.Τ.: Μια βόλτα στη Νέα Υόρκη θα σας πείσει.
Ν.Γ.Π.: 'Εστω: τι είναι το μπετόν; Ο κονιορτός. 'Ητοι η εκμηδενισμένη συνεκτικότητα της ύλης. Οι πατέρες λένε ότι η θάλασσα θα φάει τον βράχο. 'Ετσι, το σώμα στο ακρογιάλι πλησιάζει τη ρευστότητα του νερού, όπως ρευστή είναι η γέννηση και ο πολλαπλασιαμός, όπως νερό ζητούν τα παιδιά που κηπεύουν λουλούδια.

Σ.Τ.: 'Αλλοι όμως λένε πως «τα μυστικά της θάλασσας ξεχνιούνται στο ακρογιάλι».
Ν.Γ.Π.: Αυτά τα λέει ο Σεφέρης που δεν έχει μυστικιστικό υπόβαθρο. Επανέρχεται όλο στα ίδια , με τις πάγιες, ευρωπαϊκού τύπου, ιδέες του. Δεν μπορεί να ξέρει αυτός για τα μυστικά της θάλασσας. Κρατάει πάντα το λογικό του. Δεν μπορεί να καταλάβει το μεγαλείο της Γαλλίας, που επιτρέπει στο ζευγάρι να έχει από τέσσερις εραστές ο καθένας - σαν τον άλλον τον ξινισμένο, τον Γκαμπριέλ Μαρσέλ. Δεν μπορούμε να ζητήσουμε συνέπεια από το απομονωμένο άτομο, όπως αυτό ζητούσε. Ο Θεός δεν πάτησε ένα κουμπί να μας κάνει όλους τέλειους, για να μην υπάρχει η απόλυτη ταύτιση μαζί Του - θα γινόμαστε παγωτό μέσα στην αλήθεια Του. Τι πρόσθεσε ο Κύριος σε όλες τις προηγούμενες αντιλήψεις; 'Εφερε τη γνώση του κονιορτού των ανθρώπων κι ακόμα πιο πολύ τη γνώση του αέρα τους - γιατί στον αέρα τα μόρια αλληλοαπωθούνται. Γιατί στον αέρα δεν υπάρχει θάνατος. Γι' αυτό, κινώντας τον αέρα ο παπάς πάνω απ' το δισκοπότηρο, μετασχηματίζει το νερό και το ψωμί σε σώμα και αίμα. Γίνεται μια μετάταξις των λογικών σχημάτων, των σχημάτων του λόγου.

κυρ-Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης, Προσεύχομαι στα πράγματα, για να με δώκουν ζωή, συνέντευξη στον Στ. Τσαγκαρουσιάνο τον Μάιο του 1985, δημοσιευμένη κατόπιν στον τόμο: Αντίο παλιέ κόσμε. Συνομιλίες με αξιοσημείωτους ανθρώπους (4η έκδ. 01 Κείμενα, Αθήνα 2007, σσ. 49-51).