ο κόσμος του 'Υπογείου' και ο 'Έφηβος'

Ο άνθρωπος του υπογείου στον Ντοστογιέφσκι διαθέτει ισχυρή συνείδηση τού εαυτού του, ταυτόχρονα, όμως, στερείται τού μεγάλου δημιουργικού χαρίσματος και ως εκ τούτου ξοδεύεται σε μικρές και μεγάλες αθλιότητες προς τους άλλους, οι οποίες τού προκαλούν και τα μεγαλύτερα δεινά.

Η Ρωσία είναι ένα κράτος τού «υπογείου» και δεν είναι τυχαίο πως ήταν από τα πρώτα που δημιούργησε την πολιτική παρανομία («Γή και βούληση», «Λαϊκή βούληση») και στη συνέχεια, στον 20ο αιώνα πλέον οδήγησε την πολιτική παράνομη δράση στην κορυφή της εξουσίας. Στη συμπεριφορά της Ρωσίας στη διεθνή σκηνή ανιχνεύονται τα χαρακτηριστικά του ανθρώπου του υπογείου που έχει απόλυτη αυτοπεποίθηση, η νέα ενσάρκωση του οποίου κατά τον 21ο αιώνα, ήταν ο πρώτος πολίτης του κράτους.

Μιχαήλ Επστάϊν, «Ο ρωσικός αντι-κόσμος. Πολιτική στα όρια της Αποκάλυψης», εν Ανθίβολα (μτφρ. Δημ. Β. Τριανταφυλλίδης, τεύχος 6, Δεκέμβριος 2024, σ. 87).

*

[…] με αφορμή την παλαιότερη διάκριση του Τζωρτζ Στάϊνερ κατά την οποία ο Ντοστογιέφσκι μπορεί να θεωρηθεί ως μεγάλος δραματουργός, ενώ ο Τολστόι ως μεγάλος επικός, νομίζω ότι και στον Έφηβο το δραματουργικό στοιχείο είναι εντονότατο τόσο στην εξέλιξη όσο και στην τελική, αριστοτελικής καταγωγής, κάθαρση.

[…] στον Έφηβο ο Ντοστογιέφσκι προσεγγίζει ζητήματα ανθρωπολογικά, το ζήτημα της ύπαρξης του Θεού και της ελευθερίας του ανθρώπου, μέσα από τις θυελλώδεις σχέσεις των μελών (και κυρίως του πατέρα και του γιού) μιας ρωσικής οικογένειας των τελευταίων δεκαετίας του 19ου αι., ενώ παράλληλα ενδιαφέρεται να επανεξετάσει και τη σχέση της Ρωσίας με την Ευρώπη, αφού κάθε ανθρωπολογικός τύπος, κυρίως δε ο Βερσίλωφ και ο Μακάρ, φαίνεται να εκφράζει τους δύο αυτούς γεωγραφικούς-πολιτισμικούς χώρους.

Σε όλα λοιπόν αυτά, και βεβαίως και σε άλλα, νομίζω ότι βρίσκεται αυτός ο θησαυρός του Εφήβου για τον οποίο μίλησε ο Νικολάε Στάινχαρτ.

«Είναι αλήθεια ότι ο Έφηβος, ως λογοτεχνικό έργο,
δεν είναι το καλύτερο στη σειρά των αριστουργημάτων του Ντοστογιέφσκι.
Κι όμως, σ’ αυτή τη δευτερεύουσας σημασίας θέση,
έκρυψε ο Ντοστογιέφσκι τον θησαυρό του»
Νικολάε Στάινχαρτ, Το Ημερολόγιο της ευτυχίας
(έκδ. Μαΐστρος, Αθήνα 2006, σ. 266) *

Δημήτρης Μπαλτάς, «Η ανθρωπολογία του Εφήβου του Ντοστογιέφσκι», εν Ανθίβολα (μτφρ. Δημ. Β. Τριανταφυλλίδης, τεύχος 6, Δεκέμβριος 2024, σσ. 182, 187). - Κι η κατακλείδα εκ του ιδίου (ό.π., σ. 187).

μια υπαρξιακή ματιά

Οι λέξεις είναι πράξεις.
{Φιλοσοφικές έρευνες, παρ. 546}
Γύρω στα 1945 *

[…] Η χριστιανική αγάπη δεν ενώνει την ανθρωπότητα αθροιστικά, αλλά μέσα από τη δημιουργία μιας κοινότητας, η οποία αντιστέκεται στη λογική του κόσμου και της φίλαυτης ιδιοτέλειας, γίνεται έτσι η αυθεντική εκκλησιαστική ανθρωπότητα και κατ’ ελπίδα θείας οικονομίας σώζει εντέλει ως «μικρά ζύμη» τη σύνολη ανθρωπότητα. [...]

[…] Η Σάντρα απλώς δεν θέλει η ευτυχία της να είναι βασισμένη πάνω στη δυστυχία ενός άλλου ανθρώπου. Τελικά προτιμά να χάσει αυτή τη δουλειά της εντελώς. Φεύγει, όμως, ευτυχισμένη γιατί έδωσε έναν αγώνα και γιατί έλαβε την υποστήριξη των μισών συναδέλφων της, οι οποίοι έβαλαν την αγάπη πάνω από τη φιλαυτία, πράγμα που ήταν πάρα πολύ δύσκολο και μάλλον ενάντια στις πιθανότητες.

Η ταινία δείχνει πώς θα ήταν ένα χριστιανικό «happy ending». Η ηρωΐδα έχει ηττηθεί μέσα στην ιστορία, έχει χάσει την παρτίδα του παιχνιδιού. Όμως ο αγώνας την έχει αλλάξει. Από εκεί που ήταν μία αδύναμη γυναίκα με ψυχολογικά προβλήματα έχει αποκτήσει ψυχικό σθένος. Είναι ηττημένη αλλά όχι απελπισμένη. Λέει ότι είναι ευτυχισμένη […].

[…] οι αδελφοί Νταρντέν εκφεύγουν από ένα κοσμικό αριστερό όραμα εγκαινιασμένης εσχατολογίας και διανοίγονται περισσότερο προς μια χριστιανική εσχατολογική διαλεκτική μεταξύ ήττας στον κόσμο και νίκης στην αγάπη. […] Κατά έναν χριστιανικό τρόπο η αξία του προσώπου τίθεται πάνω από αυτήν της προόδου μέσω ανηλεούς απρόσωπου ανταγωνισμού. Οι αδελφοί Νταρντέν καταθέτουν έτσι μια υπαρξιακή ματιά στα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα της σύγχρονης Ευρώπης.

Η μεγαλύτερη ευτυχία του ανθρώπου είναι η αγάπη.
Λέμε για το σχιζοφρενή: δεν αγαπάει,
δε μπορεί ν’ αγαπήσει, δε θέλει ν’ αγαπήσει·
και πού είναι η διαφορά;
1948 **

Διονύσιος Σκλήρης, «Ο υπαρξιακός κοινωνικός χριστιανισμός των αδελφών Νταρντέν», εν Ανθίβολα (τεύχος 6, Δεκέμβριος 2024, σσ. 225, 226, 227).

-----
* Το πρώτο motto εκ του Ludwig Wittgenstein, Πολιτισμός & Αξίες (μτφρ. Μ. Δραγώνα-Μονάχου – Κ. Κωβαίος, έκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1986, 2000β, σ. 76). Το δεύτερο motto επίσης του ιδίου (ό.π., σ. 116). Συνομιλεί εγκάρδια μετά τούτου εδωδά.

κάποτε πετούσαν σαν πουλιά

Όταν στερέψουν οι πηγές
η λέξη «νερό» δεν θά 'χει πλέον σημασία.*

Τα λόγια κάποτε πετούσαν σαν πουλιά.
Και κάποιοι τότε σκέφτηκαν
να στήσουν ξόβεργες επάνω στο χαρτί
και να τα φυλακίσουν
στο σώμα των γραμμάτων και των λέξεων
στα τείχη των γραπτών κειμένων
για να μη φύγουν πια ποτέ ξανά.

*

Μ' αυτό το ποίημα πλαγιάσαμε μαζί
άπειρες νύχτες του χειμώνα.
Την ώρα που έσβηνα το φώς
το αγκάλιαζε η σκέψη μου
κι ύστερα ένιωθα την κάθε λέξη του
να με χαϊδεύει μέσα στο σκοτάδι.

*

Έγραφαν κάποτε οι ποιητές
με μια γραφίδα από φτερό τις λέξεις
και μερικές φορές περνούσαν
από τον ουρανό στη γή
κι απ' τον αέρα στη γραφή
η απόλαυση της πτήσης
ένας διάχυτος φόβος της πτώσης
και μια κρυμμένη μες στα γράμματα
πνοή ελευθερίας.

*

Από κάθε δέντρο που έβλεπα
στη σχεδόν έρημη διαδρομή
έκοβα κι ένα φύλλο.
Τα άφησα όλα μαζί να στεγνώσουν
σε ένα παλιό βιβλίο.
Εκεί ξεχάστηκαν για χρόνια
ώσπου ήρθες και άνοιξες το βιβλίο.
Γέμισε το δωμάτιο λέξεις.
Το κάθε φύλλο έλεγε την ιστορία του
κι εμείς ακούγαμε σιωπηλοί.

Κάποτε άνοιγαν οι λέξεις μας
όλες τις πόρτες του σπιτιού.**

Διονύσης Στεργιούλας, Ακραία λεκτικά φαινόμενα (έκδ. Νησίδες, Θεσ/νίκη 2025, σσ. 26, 29, 29, 15-16). -Το motto αλλά και η κατακλείδα εκ του ιδίου (ό.π., σ. 17).

ψηλότερη απ' τα Μετέωρα

ΘΕΟΦΙΛΟΣ, Ι

Μα ναί. Ψηλότερη απ' τα Μετέωρα
η λεβέντισσά μου η Σαρακατσάνισσα.
Δεν ψήλωσε από λάθος ή από τύχη.
Έτσι την είδα κι έτσι τη ζωγράφισα.

Λέω ψηλότερος ο άνθρωπος κι από βουνό
αν μέσα του φυσάει αέρας, τον σηκώνει,
δροσίζει το μυαλό του, τον φτερώνει,
και φτάνει πια ν' αγγίξει ουρανό.

Τα δάχτυλά μου σκέφτονται και νιώθουν.
Τον κόσμο που ιστορούν τον αναγνώθουν
συλλαβή τη συλλαβή. Γράμμα το γράμμα.
Μ' ευλάβεια και σέβας. Σαν το Θείο Δράμα.

Ένα πρωτάκι πάντα μου στης πλάσης το σχολείο.
Θαυμάζω και απορώ. Και αγαπάω.
Τα πάντα και τους πάντες αγαπάω.
Καίει η καρδιά μου, χώρο δεν έχει για το κρύο.

*

ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ, ΙΙ

[...]
Ο πιο μικρός;
Ο Γιάννης Βλαχογιάννης.
Εκ Ναυπάκτου.
Ναι, πλην Επαχτίτης.
Διορθωτής αυτός. Ξεφτέρι.
Δεν είχε ακόμα εικοσιπενταρίσει,
κι ας έλεγε ότι γεννήθηκε το 1821.
Ανάμεσά μας στα σκαλιά του χρόνου,
που κατεβαίνουν, μόνο ματεβαίνουν,
οι δυό μας χρονογράφοι.
Συνομήλικοι σχεδόν.
Ο Κονδυλάκης στα τριάντα του
κι ο Παλαμάς ετών τριανταδύο.
[...]
Ώσπου έσπαγε τη σιωπή ο πιο μικρός
[...]
να μάθει κιόλας θέλοντας
απ' την Αρτία Τριάδα.

Παντελής Μπουκάλας, Τρείς επί τρία. Εννιά ποιήματα για τον Χαλεπά, τον Θεόφιλο, και τον Παπαδιαμάντη (έκδ. Άγρα, Αθήνα 2025, σσ. 19, 28, 29).

στα οστά και τα δόντια καθενός μας

Ένα πολύτιμο αρχείο των εμπειριών μιας ζωής, ακόμη και πριν από τη γέννηση, καταγράφεται στα οστά και τα δόντια καθενός μας. Γραμμένα στα οστά και στα δόντια μας είναι η ηλικία, το φύλο, το ανάστημα, η διατροφή, οι ασθένειες, τα τραύματα, οι ιατρικές παρεμβάσεις, οι κακουχίες και πολλά άλλα.

Οι ανώνυμοι σκελετοί από το προϊστορικό παρελθόν έχουν να διηγηθούν ενδιαφέρουσες ιστορίες που μπορούν να διαβαστούν και να ερμηνευτούν από τους φυσικούς ανθρωπολόγους.

*

Το 1990 στην Ελεύθερνα βρέθηκε ακόμη ένα υποτιθέμενο θύμα ανθρωποθυσίας από τον καθηγητή Σταμπολίδη [...]. Επρόκειτο για έναν ακέφαλο ανδρικό σκελετό σε ταφικό πλαίσιο, δίπλα στην πυρά ενός πολεμιστή, που χρονολογήθηκε τον 8ο αιώνα π.Χ. Το κλειδί για την απόδειξή του ήταν ανατομικό.

Το αφύσικο σχήμα C του προφίλ τής σπονδυλικής στήλης τού ακέφαλου θύματος ερχόταν σε αντίθεση με το επιπεδωμένο σχήμα S ενός φυσιολογικού προφίλ μιάς σπονδυλικής στήλης.

Αποδείκνυε, πέρα από κάθε αμφιβολία, ότι ο άνδρας είχε καθηλωθεί με τα χέρια και τα πόδια δεμένα πίσω από την πλάτη του. Το σώμα είναι παραμείνει δεμένο και μετά την εκτέλεση, διατηρώντας έτσι αυτή την αφύσικη σωματική στάση. Ήταν η αδιαμφισβήτητη απόδειξη ότι ο άνδρας είχε εκτελεστεί δίπλα στην πυρά.

Η περίπτωση αυτή έγινε καλύτερα αποδεκτή χάρη σε ένα καλοδιατυπωμένο σενάριο. Ήταν θυσία στην κηδεία ενός ήρωα, θαμμένου με το σπαθί του, με παραλληλισμούς από την περιγραφή τής πυράς τού Πατρόκλου στα ομηρικά έπη. [...]

*

Η αρχαιοβοτανική μελέτη από τη Δρ Σαρπάκη παρείχε σημαντικές και γοητευτικές πληροφορίες που υποδείκνυαν ότι τα φρέσκα σταφύλια και τα σύκα, που είχαν καεί στην πυρά, προσδιόριζαν εποχικά το γεγονός μεταξύ τέλους Αυγούστου και αρχών Σεπτεμβρίου, όταν αυτά τα φρούτα είναι στην εποχή τους.

Πέρα από αυτό, το αποτύπωμα των φλογών υποδείκνυε ένα μελτέμι, τον βορειοανατολικό άνεμο που φυσά τον Αύγουστο, δημιουργώντας έτσι μια ζωντανή και πειστική εικόνα του συγχρονισμού αυτού του δραματικού γεγονότος.

P.J.P. McGregor, Ανθρωποθυσία. Το αρχαιολογικό πλαίσιο της ελληνικής μυθολογίας (έκδ. Κέδρος - Εταιρεία Μεσογειακής Ανθρωπολογίας, Αθήνα 2024, σσ. 7-9, 41-45, 45).

πόσο τ' αθάνατο πονεί

Η ΜΑΝΑ ΤΟΥ ΙΟΥΔΑ

Την άφησαν να σούρνεται στ' ανώνυμο
της ερημιάς το πλήθος.

Παρών κανείς, να μοίραζε τ' αβάσταχτο
μαζί της που την έσφαζε μαντάτο
για τον υγιό που γίνηκε κλαρί
κι ο δάσκαλος πάνω σ' αυτό ένα φύλλο.

Θρηνούσε και τους δυό σαν την αμνάδα
κι άπλωνε τα μαλλιά της ώς τα σύννεφα
πλεγμένα μ' αστραπόβροντα π' ανοίγουν
δρόμο για την ανάσταση νεκρών.

-Γυναίκα, η θεία μάνα του Σωτήρος
τ' αμαρτωλό σπλαγχνίζεταί σου σπλάχνο,
που σ' έχει παραδώσει και προδώσει.

2015

*

ΔΕΛΦΟΙ

Καλέ μου εξηγητή, παρακαλώ σε, πες μου
γιατί ο Απόλλων εισέ τούτη τη σπηλιά
είχε σαράντα κόρες ανυφάντρες
και διατί σιμά στην Κασταλία
ο Αγαμέμνων φύτεψε πλατάνια;

Το λέω αυτό, καθώς σάμπως απρόθυμη
μού φάνηκε η Πυθία.
Σε ξεσκισμένα εγώ θωρώ πανιά
πιασμένη την ανάσα της
και στην τραυλή της τη φωνή
το χθόνιο φώς σαπίζει.

Εκείνος χαμογέλασε και είπε:
«Αν ίσως και οι θεοί
γίνουν κοινοί θεοί,
θα νιώσουν κι αυτοί πόσο
τ' αθάνατο πονεί.»

2011

Κυριάκος Χαραλαμπίδης, Ηλίου και Σελήνης άλως (έκδ. Ίκαρος, Αθήνα 2017, σσ. 53, 75).